Z - Zelfverwijt

Herkenbare vragen

- Waarom geef ik mezelf steeds de schuld van wat er is gebeurd?

- Waarom voelt voor mezelf kiezen soms alsof ik anderen iets aandoe?

- Waarom blijf ik gesprekken terughalen en bedenken wat ik anders had moeten doen?

- Waarom voel ik me verantwoordelijk voor het verdriet of de teleurstelling van anderen?

- Waarom denk ik: ‘Als ik maar anders had gehandeld, was dit niet gebeurd’?

- Hoe weet ik welk deel werkelijk mijn verantwoordelijkheid is?

- Kan ik verantwoordelijkheid nemen zonder mezelf overal de schuld van te geven?

Wat is zelfverwijt?

Zelfverwijt betekent dat iemand zichzelf verantwoordelijk houdt voor een negatieve gebeurtenis of de gevolgen daarvan.
Soms is dat terecht. Als je iemand bewust hebt gekwetst, kan schuldgevoel helpen om verantwoordelijkheid te nemen, excuses aan te bieden of gedrag te veranderen.
Maar zelfverwijt kan verder gaan:

‘Ik heb hierin
een aandeel gehad’
        ↓
‘Ik had dit moeten
voorkomen’
        ↓
‘Dus dit is
mijn schuld’
        ↓
‘Als ik anders was,
was dit niet gebeurd’

Dan trek je verantwoordelijkheid naar jezelf toe voor iets waarbij ook andere mensen, omstandigheden en keuzes buiten jouw controle een rol speelden.

Verantwoordelijkheid nemen is niet hetzelfde als jezelf de schuld geven

Een belangrijk onderscheid is:

VERANTWOORDELIJKHEID NEMEN

Wat heb ík gedaan?
        ↓
Wat was daarvan
het gevolg?
        ↓
Wat wil ik erkennen
of herstellen?
        ↓
Wat wil ik volgende
keer anders doen?


ZELFVERWIJT

Er ging iets mis
        ↓
Ik zoek de oorzaak
vooral bij mezelf
        ↓
‘Ik had dit moeten
voorkomen’
        ↓
‘Het ligt aan mij’
        ↓
Schuld en schaamte

Gezonde verantwoordelijkheid gaat over concreet gedrag. Zelfverwijt kan steeds breder worden en uiteindelijk veranderen van ‘ik deed iets verkeerd’ in ‘ik bén degene door wie alles misging.’
Onderzoek naar schuld en schaamte maakt een vergelijkbaar onderscheid: schuld richt zich vaker op een specifieke handeling — ‘ik deed iets waar ik spijt van heb’ — terwijl schaamte gemakkelijker het hele zelf raakt — ‘er is iets mis met mij.’

Waarom kan zelfverwijt een gevoel van controle geven?

Zelfverwijt kan vreemd genoeg soms veiliger voelen dan erkennen dat je iets niet kon beheersen.

Iets pijnlijks
gebeurt
      ↓
Ik zoek een
verklaring
      ↓
‘Wat had ík anders
kunnen doen?’
      ↓
‘Dan had ik het
kunnen voorkomen’
      ↓
Gevoel van controle

De gedachte ‘Ik had dit kunnen voorkomen’ kan gemakkelijker te verdragen zijn dan: ‘Ik kon niet bepalen wat een ander zou doen.’
Want wanneer alles jouw schuld was, lijkt er achteraf ook een oplossing te bestaan: ik had gewoon anders moeten handelen.
Maar een verklaring die psychologisch houvast geeft, hoeft niet automatisch de meest juiste verklaring te zijn.

Een voorbeeld uit het dagelijks leven

Na het einde van een relatie denkt iemand: ‘Als ik geduldiger was geweest, waren we nog bij elkaar.’
Misschien heeft die persoon werkelijk fouten gemaakt. Die kunnen worden erkend.
Maar een relatie bestaat uit twee mensen.

‘Ik had sommige dingen
anders kunnen doen’

        ≠

‘Het einde van
de relatie was volledig
mijn schuld’

Het eerste kan gezonde zelfreflectie zijn. Het tweede kan zelfverwijt worden.

Oorzaak is niet hetzelfde als verantwoordelijkheid

Dit onderscheid is belangrijk.
Stel dat iemand in een relatie zegt: ‘Ik wil niet meer dat er tegen mij geschreeuwd wordt.’
De ander antwoordt: ‘Dan wil ik je nooit meer zien.’
Zonder die grens was het contact misschien blijven bestaan. De grens was dus mogelijk een aanleiding voor wat daarna gebeurde.
Maar daaruit volgt niet automatisch dat degene die de grens stelde verantwoordelijk is voor de beslissing van de ander om het contact te verbreken.

AANLEIDING
Wat zette iets
in beweging?

OORZAAK
Welke factoren
speelden mee?

VERANTWOORDELIJKHEID
Wie maakte welke
keuze?

Die drie vragen kunnen verschillende antwoorden hebben.

Hoe kan dit herkenbaar zijn bij (ex-)Jehovah’s Getuigen?

Voor sommige voormalige Jehovah’s Getuigen kan zelfverwijt ontstaan wanneer een verandering in geloof grote gevolgen krijgt voor familie- en vriendschapsrelaties.
Gedachten kunnen zijn: ‘Ik ben degene die is weggegaan.’ ‘Mijn moeder heeft verdriet door mij.’ ‘Als ik terugga, kan alles misschien weer worden zoals vroeger.’
Daaruit kan uiteindelijk ontstaan:
‘Dus heb ík dit veroorzaakt.’
Maar verschillende verantwoordelijkheden kunnen tegelijk bestaan.

MIJN DEEL

Wat geloof ik?
Wat zeg ik?
Welke keuzes maak ik?
Welke grenzen stel ik?


HUN DEEL

Hoe reageren zij?
Welke keuzes maken zij?
Welk contact willen zij?
Hoe gaan zij om
met mijn beslissing?

Je kunt verantwoordelijk zijn voor je eigen keuze om te zeggen: ‘Ik geloof dit niet meer.’ Een ander blijft verantwoordelijk voor de manier waarop hij of zij daarop reageert.
Dat betekent niet dat verdriet of verlies daardoor minder echt wordt. Wel dat verdriet van een ander niet automatisch bewijst dat jij iets verkeerd hebt gedaan.

‘Maar als ik niet was weggegaan…’

Deze gedachte kan gedeeltelijk feitelijk kloppen.
Misschien zou bepaald contact nog bestaan wanneer je andere keuzes had gemaakt.
Maar:

‘Als ik anders
had gekozen,
was de uitkomst
misschien anders’

        ≠

‘Dus ben ik
verantwoordelijk
voor alles wat daarna
gebeurde’

Bij veel gebeurtenissen bestaan meerdere voorwaarden en keuzes tegelijk. Dat jij één schakel bent in een keten betekent niet automatisch dat de hele keten jouw verantwoordelijkheid is.

Waarom blijven gesprekken zich herhalen in je hoofd?

Zelfverwijt kan samengaan met rumineren: steeds opnieuw gesprekken, keuzes en gebeurtenissen afspelen.
Had ik dat maar niet gezegd.
Had ik maar langer gewacht.
Had ik het anders uitgelegd.
Misschien had ik dan niemand verloren.
Terugkijken kan nuttig zijn wanneer het tot nieuw inzicht leidt. Maar wanneer dezelfde gedachten voortdurend terugkomen zonder nieuwe informatie, kan het denken vooral schuld in stand houden.

ZELFREFLECTIE

Wat was mijn aandeel?
      ↓
Wat leer ik hiervan?
      ↓
Wat wil ik anders doen?
      ↓
Verder


RUMINEREN

Wat had ik anders
moeten doen?
      ↓
En als ik dit...
      ↓
En als ik dat...
      ↓
Dezelfde schuld
opnieuw

Wat kun je ermee?

Wanneer je merkt dat je jezelf de schuld geeft, verdeel de situatie in drie delen:

1. MIJN DEEL
Wat heb ik zelf
gekozen of gedaan?


2. HUN DEEL
Wat hebben anderen
gekozen of gedaan?


3. BUITEN IEDERS
VOLLEDIGE CONTROLE
Welke omstandigheden
speelden ook mee?

Vraag daarna: Waarvoor wil ik daadwerkelijk verantwoordelijkheid nemen?
Misschien is het antwoord: ‘Dat had ik anders willen zeggen.’ Of: ‘Daar had ik mijn excuses voor willen aanbieden.’
Dat mag.
Maar stel daarna óók de vraag:
‘Welke verantwoordelijkheid behoort niet bij mij?’
Het doel is niet jezelf vrij te pleiten. Het doel is verantwoordelijkheid zo nauwkeurig mogelijk te verdelen.

Een goede test: wat zou je tegen iemand anders zeggen?

Zelfverwijt gaat vaak samen met een strengere maatstaf voor jezelf dan voor anderen.
Vraag daarom:

Als een vriend
precies hetzelfde
had meegemaakt...

zou ik hem dan ook
voor alles
verantwoordelijk houden?

Als het antwoord nee is, kan het nuttig zijn te onderzoeken waarom je voor jezelf een andere norm gebruikt.

Vragen om over na te denken

• Waarvoor geef ik mezelf precies de schuld?

• Welke concrete handeling van mij vind ik werkelijk verkeerd?

• Voel ik mij schuldig omdat ik iets verkeerd deed, of vooral omdat iemand anders verdriet heeft?

• Welke reactie van anderen lag werkelijk binnen mijn controle?

• Wat had ik daadwerkelijk anders kunnen doen?

• Welke verantwoordelijkheid draag ik die misschien niet volledig van mij is?

• Zou ik iemand anders in dezelfde situatie even streng beoordelen?

Samenvatting

Zelfverwijt gaat verder dan erkennen dat je fouten hebt gemaakt. Het ontstaat wanneer je verantwoordelijkheid naar jezelf toe trekt voor gebeurtenissen en gevolgen waarbij ook andere mensen, hun keuzes en omstandigheden een rol speelden.

Niet:

‘Is alles
mijn schuld?’

Maar:

‘Wat is werkelijk
mijn deel?

Wat is het deel
van de ander?

En wat lag buiten
onze controle?’

Voor sommige voormalige Jehovah’s Getuigen kan dit bijzonder ingewikkeld worden wanneer een verandering van geloof samengaat met verlies van familie of vrienden. De gedachte ‘Als ik anders had gekozen, had ik hen misschien nog gehad’ kan begrijpelijk zijn.
Maar een andere uitkomst bij een andere keuze betekent niet automatisch dat jij verantwoordelijk bent voor iedere keuze die anderen daarna hebben gemaakt.
Gezonde verantwoordelijkheid betekent:

Erkennen
wat van mij is
      ↓
Herstellen
waar dat kan
      ↓
Leren
waar dat nodig is
      ↓
Teruggeven
wat niet van mij is

Bronnen en verdieping

Ronnie Janoff-Bulman – Characterological versus Behavioral Self-Blame: Inquiries into Depression and Rape, 1979. Klassiek onderzoek naar het onderscheid tussen zelfverwijt gericht op concreet gedrag en zelfverwijt gericht op de eigen persoon of het eigen karakter.
June Price Tangney, Jeff Stuewig & Debra J. Mashek – Moral Emotions and Moral Behavior, 2007. Over schuld, schaamte en hun verschillende relaties met gedrag, verantwoordelijkheid en zelfbeeld.
Edward B. Kubany e.a. – Development and Validation of the Trauma-Related Guilt Inventory, 1996. Onderzoek naar schuld na ingrijpende gebeurtenissen en gedachten over persoonlijke verantwoordelijkheid en het idee dat men anders had moeten handelen.
Susan Nolen-Hoeksema, Blair E. Wisco & Sonja Lyubomirsky – Rethinking Rumination, 2008. Over repetitief nadenken, zelfgerichte negatieve gedachten en de relatie met emotioneel welzijn.
Kristin Neff – Self-Compassion: An Alternative Conceptualization of a Healthy Attitude Toward Oneself, 2003. Over verantwoordelijkheid kunnen nemen zonder het hele zelf hard te veroordelen.

Lees ook

Zelfreflectie – Hoe onderzoek je je eigen aandeel zonder jezelf te veroordelen?
Aangeleerde schuld – Waarom kan schuld blijven bestaan terwijl je niet zeker weet of je werkelijk iets verkeerd hebt gedaan?
Codependentie – Wanneer voel je je verantwoordelijk voor de emoties en het welzijn van anderen?
Rumineren – Wanneer verandert terugkijken in eindeloos dezelfde gedachten herhalen?
Internalisering – Hoe kunnen aangeleerde normen onderdeel worden van je innerlijke stem?
Gezond egoïsme – Wanneer mag jouw eigen behoefte ook meetellen?