Z - Zelfverwijt

Wanneer je de verantwoordelijkheid steeds bij jezelf zoekt HERKENBARE VRAGEN Heb je weleens gedacht: • Waarom geef ik mezelf steeds de schuld van wat er is gebeurd? • Waarom denk ik: als ik maar was gebleven, had ik mijn familie nog gehad? • Waarom voel ik me schuldig terwijl ik rationeel weet dat anderen ook hun eigen keuzes maken? • Waarom blijf ik gesprekken terughalen en bedenken wat ik anders had moeten zeggen? • Waarom voelt voor mezelf kiezen soms alsof ik anderen iets aandoe? • Waarom kan ik begrijpen dat een ander grenzen mag stellen, maar vind ik dat bij mezelf egoïstisch? • Waarom voelt het alsof ik verantwoordelijk ben voor het verdriet van mijn ouders, kinderen of familie? • Hoe leer ik onderscheid maken tussen verantwoordelijkheid nemen en mezelf overal de schuld van geven ? Dit kan te maken hebben met zelfverwijt . WAT IS ZELFVERWIJT? Zelfverwijt betekent dat iemand zichzelf verantwoordelijk houdt voor een negatieve gebeurtenis of de gevolgen daarvan. Soms is dat terecht. Als je iemand bewust hebt gekwetst, kan schuldgevoel je helpen om verantwoordelijkheid te nemen, excuses aan te bieden of je gedrag te veranderen. Maar zelfverwijt kan ook veel verder gaan. Dan wordt: "Ik heb hierin een aandeel gehad." langzaam: "Dit is allemaal mijn schuld." Of: "Als ik anders was geweest, was dit nooit gebeurd." Daarmee kan iemand verantwoordelijkheid op zich nemen voor dingen waar hij maar gedeeltelijk — of helemaal niet — controle over had. WAAROM DOET ONS BREIN DIT? Zelfverwijt kan vreemd genoeg een gevoel van controle geven. De gedachte: "Ik had dit kunnen voorkomen" kan soms gemakkelijker te verdragen zijn dan: "Ik had geen controle over wat de ander besloot." Want als het jouw schuld was, lijkt er achteraf een oplossing te bestaan: Ik had gewoon iets anders moeten doen. Ons brein probeert zo een begrijpelijk verhaal te maken van een pijnlijke gebeurtenis. Maar een begrijpelijk verhaal hoeft niet automatisch een juist verhaal te zijn. VOORBEELD UIT HET DAGELIJKS LEVEN Na het beëindigen van een relatie denkt iemand: "Als ik geduldiger was geweest, waren we nog bij elkaar." Misschien heeft die persoon inderdaad fouten gemaakt. Maar een relatie bestaat uit twee mensen. De gedachte: "Ik had dingen anders kunnen doen" is iets anders dan: "Het mislukken van onze relatie was volledig mijn schuld." Het eerste kan gezonde zelfreflectie zijn. Het tweede kan zelfverwijt worden. HOE KAN DIT HERKENBAAR ZIJN BIJ (EX-)JEHOVAH'S GETUIGEN? Voor sommige voormalige Jehovah's Getuigen kan zelfverwijt ontstaan wanneer hun veranderde overtuiging grote gevolgen krijgt voor relaties. Iemand kan denken: "Ik ben degene die is weggegaan." "Mijn moeder heeft verdriet door mij." "Mijn kinderen zien hun familie niet meer door mijn keuze." "Als ik terugga, kan misschien alles weer worden zoals vroeger." En uiteindelijk: "Dus heb ik dit veroorzaakt." Maar hier lopen verschillende verantwoordelijkheden door elkaar. Je kunt verantwoordelijk zijn voor de keuze om te zeggen: "Ik geloof dit niet meer." Een familielid is tegelijkertijd verantwoordelijk voor de manier waarop hij of zij daarop reageert. Hoe zelfverwijt kan ontstaan Er gebeurt iets pijnlijks ↓ Ik zoek naar een oorzaak ↓ Ik kijk vooral naar mijn eigen aandeel ↓ "Als ik anders had gehandeld, was dit niet gebeurd" ↓ Ik voel me verantwoordelijk voor de reactie van anderen ↓ Schuldgevoel en zelfverwijt Het verschil is groot. Verantwoordelijkheid nemen kan helpen bij herstel. Alles op jezelf nemen kan je juist gevangen houden in schuld. DE VRAAG: "MAAR ALS IK NIET WAS WEGGEGAAN..." Die gedachte kan feitelijk gedeeltelijk kloppen. Misschien zou bepaald contact inderdaad nog bestaan als je andere keuzes had gemaakt. Maar dat bewijst nog niet: "Dus is het contactverlies mijn schuld." Vergelijk het met iemand die een grens stelt in een relatie: "Ik wil niet meer dat er tegen mij geschreeuwd wordt." De ander antwoordt: "Dan wil ik je nooit meer zien." Zonder die grens was het contact misschien gebleven. Maar daaruit volgt niet automatisch dat degene die de grens stelde verantwoordelijk is voor het verbreken van het contact. Oorzaak, aanleiding en verantwoordelijkheid zijn niet altijd hetzelfde. Dat onderscheid kan enorm belangrijk zijn. WAT KUN JE ERMEE? Wanneer je merkt dat je jezelf de schuld geeft, schrijf dan drie dingen afzonderlijk op: 1. Wat heb ik zelf gekozen of gedaan? 2. Wat hebben anderen gekozen of gedaan? 3. Waar had niemand volledige controle over? Daarna kun je jezelf afvragen: Waarvoor wil ik verantwoordelijkheid nemen? Misschien zijn er dingen waarvan je achteraf zegt: "Dat had ik anders willen doen." Dat mag. Maar daarna komt een tweede vraag: Welke verantwoordelijkheid behoort niet bij mij? Die vraag is minstens zo belangrijk. VRAGEN OM OVER NA TE DENKEN • Waarvoor geef ik mezelf precies de schuld? • Welke concrete handeling van mij vind ik verkeerd? • Of voel ik mij vooral schuldig omdat andere mensen verdriet hebben? • Had ik werkelijk controle over hun reactie? • Maak ik mezelf verantwoordelijk voor het geluk van mijn familie? • Zou ik iemand anders in mijn situatie even streng beoordelen? • Wat had ik daadwerkelijk anders kunnen doen? • Wat lag buiten mijn invloed? • Welke fout wil ik erkennen en eventueel herstellen? • Welke schuld draag ik terwijl die misschien niet volledig van mij is? • Kan ik iemand missen zonder te concluderen dat mijn keuze daarom verkeerd was? SAMENVATTING Zelfverwijt is meer dan erkennen dat je fouten hebt gemaakt. Het ontstaat wanneer je verantwoordelijkheid naar jezelf toe trekt voor gebeurtenissen, reacties of gevolgen waar ook andere mensen en omstandigheden een rol in hebben gespeeld. Voor sommige (ex-)Jehovah's Getuigen kan dat bijzonder ingewikkeld zijn wanneer een verandering in geloof samengaat met verlies van familie en vrienden. Dan kan de gedachte ontstaan: "Als ik maar anders was geweest, had ik iedereen nog gehad." Misschien zou de situatie dan inderdaad anders zijn geweest. Maar dat is niet hetzelfde als zeggen dat jij verantwoordelijk bent voor iedere beslissing die anderen vervolgens hebben genomen. Een gezondere vraag is daarom niet: "Is alles mijn schuld?" maar: "Welk deel is werkelijk van mij — en welk deel niet?" Dat geeft ruimte om verantwoordelijkheid te nemen waar dat nodig is, zonder automatisch de verantwoordelijkheid van iedereen om je heen te dragen.