S - Schuldverschuiving

.Herkenbare vragen

- Waarom krijg ik soms de schuld van de manier waarop iemand anders op mij reageert?

- Waarom zeggen mensen soms: ‘Door jou moest ik dit doen’?

- Kan mijn gedrag aanleiding zijn voor iemands reactie zonder dat ik verantwoordelijk ben voor die reactie?

- Waarom voel ik mij zo snel verantwoordelijk voor de boosheid, het verdriet of de keuzes van anderen?

- Hoe weet ik welk deel van een conflict werkelijk van mij is?

- Kan schuldverschuiving onbewust gebeuren?

- Gebruik ik zelf soms verklaringen waarmee ik mijn eigen verantwoordelijkheid kleiner maak?

Wat is schuldverschuiving?

Schuldverschuiving, ook wel blame shifting genoemd, is een informele term voor situaties waarin iemand verantwoordelijkheid voor zijn eigen gedrag, beslissing of fout geheel of gedeeltelijk bij een ander neerlegt.
Iemand schreeuwt bijvoorbeeld tijdens een ruzie en zegt daarna: ‘Ja, maar jij maakte me zo boos.’
De ander kan inderdaad iets hebben gezegd waardoor boosheid ontstond. Toch zijn er verschillende stappen:

Iemand zegt iets
      ↓
Ik word boos
      ↓
Ik kies hoe ik
met die boosheid omga
      ↓
Ik reageer

De eerste persoon is verantwoordelijk voor zijn eigen woorden. De tweede blijft verantwoordelijk voor zijn eigen reactie.
Schuldverschuiving ontstaat wanneer die verantwoordelijkheden in elkaar gaan overlopen.

Waarom doen mensen dit?

Het kan moeilijk zijn om te erkennen dat je iets verkeerd hebt gedaan. Dat kan botsen met het beeld dat je van jezelf hebt: ‘Ik ben redelijk.’ ‘Ik ben een goed mens.’ ‘Ik behandel anderen goed.’
Wanneer gedrag niet goed past bij dat zelfbeeld, kan spanning ontstaan. Mensen zoeken dan vaak verklaringen die hun gedrag begrijpelijker maken.
Bijvoorbeeld:
‘Het lag niet echt aan mij.’
‘Ik had geen andere keuze.’
‘Als jij dat niet had gedaan, had ik zo niet hoeven reageren.’
Dat hoeft niet bewust of manipulatief te gebeuren. Mensen zijn goed in het achteraf construeren van verklaringen waarmee hun eigen gedrag logischer of minder verwijtbaar voelt.

Schuldverschuiving is geen officiële diagnose

Schuldverschuiving is geen psychiatrische stoornis of afzonderlijke diagnose.
Vrijwel iedereen kan soms verantwoordelijkheid afzwakken, zichzelf verdedigen of vooral het aandeel van de ander zien.
Het wordt vooral problematisch wanneer het een terugkerend patroon wordt waarbij iemand nauwelijks nog verantwoordelijkheid neemt voor zijn eigen keuzes of gedrag.

Oorzaak is niet hetzelfde als verantwoordelijkheid

Dit onderscheid is een van de belangrijkste.

Jouw gedrag
      ↓
kan bij mij iets oproepen
      ↓
mijn gevoel
      ↓
maar ik blijf verantwoordelijk
voor wat ik vervolgens doe

Stel dat iemand kritiek op je geeft. Daardoor word je boos. Die boosheid heeft dus een duidelijke aanleiding.
Maar daarna bestaan meerdere mogelijkheden: rustig antwoorden, weglopen, terugschreeuwen, een grens stellen of het gesprek later voortzetten.
Je emotie kan door de situatie zijn opgeroepen. Je gedrag blijft in veel situaties jouw verantwoordelijkheid.

Aanleiding, invloed en verantwoordelijkheid

Deze woorden worden gemakkelijk door elkaar gehaald.

AANLEIDING
Wat gebeurde er
waardoor iets begon?

INVLOED
Wat maakte een bepaalde
reactie waarschijnlijker?

VERANTWOORDELIJKHEID
Wie koos welk gedrag
of welke beslissing?

Eén gebeurtenis kan dus invloed hebben op een andere zonder dat alle verantwoordelijkheid automatisch bij de eerste persoon ligt.

Een voorbeeld uit het dagelijks leven

Een ouder zegt tegen een kind: ‘Ik werd alleen zo boos omdat jij niet luisterde.’
Het kind kan inderdaad niet hebben geluisterd. Dat gedrag kan besproken en gecorrigeerd worden.
Maar dat maakt het kind niet automatisch verantwoordelijk voor iedere manier waarop de ouder zijn boosheid uit.
Hetzelfde geldt voor volwassenen. Iemand kan je kwetsen, teleurstellen of kwaad maken. Dat verklaart waarom je iets voelt. Het bepaalt niet volledig wat je daarna moet doen.

Een verklaring is niet hetzelfde als een excuus

Er is een belangrijk verschil tussen:
‘Ik reageerde zo omdat ik bang was. Dat verklaart mijn gedrag, maar ik had je niet zo moeten behandelen.’
en:
‘Ik reageerde zo omdat jij me bang maakte, dus het ligt eigenlijk aan jou.’

VERKLARING

‘Hierdoor gebeurde
iets in mij’

        +

‘Ik blijf verantwoordelijk
voor mijn gedrag’


SCHULDVERSCHUIVING

‘Hierdoor deed ik dit’

        ↓

‘dus jij bent verantwoordelijk
voor mijn gedrag’

Het verschil zit vooral in de vraag: neemt iemand uiteindelijk nog verantwoordelijkheid voor zijn eigen aandeel?

Waarom voelt ‘ik moest wel’ zo overtuigend?

Wanneer mensen sterke emoties ervaren, kan hun reactie achteraf onvermijdelijk voelen.
‘Wat had ik dan moeten doen?’
‘Iedereen zou zo reageren.’
‘Ik kon niet anders.’
Maar tussen helemaal vrije keuze en helemaal geen keuze ligt veel ruimte.
Stress, angst, groepsdruk, opvoeding en eerdere ervaringen kunnen gedrag sterk beïnvloeden zonder dat verantwoordelijkheid volledig verdwijnt.
Daarom is een nauwkeurigere vraag vaak:
‘Hoeveel keuze had iemand werkelijk, en waarvoor kon die persoon redelijkerwijs verantwoordelijkheid nemen?’

Hoe kan dit herkenbaar zijn bij (ex-)Jehovah’s Getuigen?

Binnen EXJW.World is voorzichtigheid belangrijk, omdat dezelfde situatie vanuit verschillende perspectieven anders kan worden beleefd.
Sommige voormalige Jehovah’s Getuigen beschrijven uitspraken als:
‘Jij hebt ervoor gekozen weg te gaan.’
‘Jij hebt de familie verlaten.’
‘Als je terugkomt, kan alles weer worden zoals vroeger.’
Daaruit kan iemand concluderen:
‘Dus is het verlies van mijn familie mijn schuld.’
Het kan helpen om de afzonderlijke keuzes zichtbaar te maken:

PERSOON A

‘Ik geloof dit niet meer
en spreek dat uit’

        ↓

PERSOON B

‘Vanuit mijn overtuiging
beperk of verbreek ik
het contact’

        ↓

GEVOLG

Er ontstaat afstand
of contactverlies

De gebeurtenissen hangen met elkaar samen, maar het zijn verschillende beslissingen van verschillende mensen.

‘Maar jij bent toch weggegaan?’

Hier kunnen oorzaak en verantwoordelijkheid gemakkelijk door elkaar gaan lopen.
Als iemand niet was vertrokken, was een bepaald gevolg misschien niet ontstaan. Dat kan feitelijk waar zijn.
Maar daaruit volgt niet automatisch:
‘Dus alles wat daarna gebeurde is de verantwoordelijkheid van degene die vertrok.’
Vergelijk het met iemand die tegen een vriend zegt: ‘Ik wil niet meer dat je mij beledigt.’ De vriend antwoordt: ‘Als je zulke voorwaarden stelt, wil ik je nooit meer zien.’
De grens was aanleiding voor een nieuwe situatie. De beslissing om het contact te verbreken bleef een beslissing van de vriend.

Schuldverschuiving kan van beide kanten komen

Neutraliteit betekent ook dat dit mechanisme niet alleen aan gelovigen of organisaties kan worden toegeschreven.
Een voormalig Jehovah’s Getuige kan bijvoorbeeld denken:
‘Alles wat nu verkeerd gaat in mijn leven komt door mijn religieuze opvoeding.’
Die opvoeding kan werkelijk veel invloed hebben gehad. Sommige ervaringen kunnen langdurige gevolgen hebben.
Maar invloed uit het verleden betekent niet automatisch dat iedere huidige keuze volledig door anderen wordt bepaald.

HERSTEL KAN BETEKENEN

erkennen wat anderen
hebben gedaan

        én

onderzoeken waarvoor
ik vandaag zelf
verantwoordelijkheid draag

Dat voorkomt zowel onterecht zelfverwijt als het volledig buiten jezelf leggen van iedere verantwoordelijkheid.

Gedeelde verantwoordelijkheid bestaat ook

Niet ieder conflict heeft één schuldige.
Soms hebben meerdere mensen een werkelijk aandeel.
De ene persoon liegt. De andere reageert agressief. Daarna zegt de eerste iets kwetsends en verbreekt de tweede het contact.
Dan is de meest nauwkeurige conclusie misschien niet:
‘Alles was zijn schuld.’
of:
‘Alles was mijn schuld.’
maar:

Persoon A is verantwoordelijk
voor gedrag A

Persoon B is verantwoordelijk
voor gedrag B

Beide gedragingen
hebben bijgedragen
aan het conflict

Verantwoordelijkheid kan dus verdeeld zijn zonder dat verantwoordelijkheden door elkaar hoeven te lopen.

Schuldverschuiving en zelfverwijt

Deze twee kunnen elkaar versterken.
Als iemand zegt:
‘Door jouw keuze moest ik afstand nemen,’
kan de ander denken:
‘Dan heb ik dit dus veroorzaakt.’

SCHULDVERSCHUIVING
van buitenaf
      ↓
‘dit komt door jou’
      ↓
ZELFVERWIJT
van binnenuit
      ↓
‘dus alles is mijn schuld’

Dat hoeft niet altijd zo te verlopen, maar het verklaart waarom het belangrijk is verantwoordelijkheden zo precies mogelijk uit elkaar te houden.

Wanneer is het géén schuldverschuiving?

Niet iedere verwijzing naar het gedrag van een ander is schuldverschuiving.
Het kan volkomen terecht zijn om te zeggen:
‘Wat jij deed heeft mij gekwetst.’
‘Jouw beslissing heeft gevolgen voor mij gehad.’
‘Jouw gedrag heeft bijgedragen aan deze situatie.’
De grens wordt vooral overschreden wanneer:
het gedrag van de ander wordt gebruikt om verantwoordelijkheid voor het eigen gedrag volledig weg te nemen.

GEZOND:

‘Jouw gedrag had
invloed op mij

en ik neem verantwoordelijkheid
voor mijn reactie’


SCHULDVERSCHUIVING:

‘Jouw gedrag had
invloed op mij

dus jij bent verantwoordelijk
voor mijn reactie’

Een handig vierstappenschema

Wanneer een situatie verwarrend wordt, kun je vier dingen afzonderlijk bekijken:

1. Wat deed de ander?

2. Wat voelde ik?

3. Wat deed ík?

4. Waarvoor ben ik
zelf verantwoordelijk?

Daarna kun je precies hetzelfde vanuit het perspectief van de ander bekijken.
Dat voorkomt dat gevoelens, oorzaken, keuzes en verantwoordelijkheid op één hoop terechtkomen.

‘Door jou moest ik…’ onderzoeken

Het woord moest is vaak interessant.
Soms was er werkelijk weinig keuze, bijvoorbeeld bij bedreiging of dwang.
Maar soms betekent ‘ik moest’ eigenlijk:
‘Ik vond dit de beste keuze.’
‘Mijn overtuiging schreef dit voor.’
‘Ik zag geen aantrekkelijk alternatief.’
‘Ik wilde de gevolgen van een andere keuze niet.’
Dat zijn verschillende situaties.
Een goede vervolgvraag is daarom:
‘Was er werkelijk geen andere keuze, of voelde een andere keuze moeilijk, verkeerd of kostbaar?’

Verantwoordelijkheid uit elkaar halen

Een eenvoudig schema kan helpen:

MIJN VERANTWOORDELIJKHEID

mijn woorden
mijn gedrag
mijn keuzes
mijn grenzen
mijn fouten


VERANTWOORDELIJKHEID
VAN DE ANDER

zijn of haar woorden
zijn of haar gedrag
zijn of haar keuzes
zijn of haar grenzen
zijn of haar fouten

Soms bestaat daarnaast een derde categorie:

NIEMANDS VOLLEDIGE
VERANTWOORDELIJKHEID

omstandigheden
misverstanden
onvoorziene gevolgen
verlies
toeval
beperkingen

Niet ieder pijnlijk gevolg hoeft volledig aan één persoon te worden toegeschreven.

Wat kun je ermee?

Wanneer een conflict ontstaat, probeer dan niet meteen te bepalen wie er schuld heeft. Begin preciezer.
Wat gebeurde er? Wat deed ik? Wat deed de ander? Welke keuzes werden gemaakt? Welke omstandigheden speelden mee?
Daarna kun je verantwoordelijkheid nemen waar die werkelijk van jou is, zonder automatisch het gedrag van anderen over te nemen.

NIET:

‘Ik heb nergens
schuld aan’

of

‘Alles is mijn schuld’


WEL:

‘Welk deel
is werkelijk van mij?’

Vragen om over na te denken

• Waarvoor word ik verantwoordelijk gehouden en had ik daar werkelijk controle over?

• Wat was mijn eigen aandeel in deze situatie?

• Welke beslissing nam de ander zelf?

• Verwar ik aanleiding of invloed met verantwoordelijkheid?

• Kan ik mijn gedrag verklaren zonder het daarmee goed te praten?

• Gebruik ik zelf soms zinnen als ‘door jou moest ik…’?

• Welke verantwoordelijkheid hoort werkelijk bij mij en welke probeer ik misschien van iemand anders over te nemen?

Samenvatting

Schuldverschuiving ontstaat wanneer verantwoordelijkheid voor eigen gedrag, keuzes of fouten geheel of gedeeltelijk bij iemand anders terechtkomt.
Het tegenovergestelde is niet:
‘Ik heb nergens schuld aan.’
Het tegenovergestelde is:
‘Iedereen draagt verantwoordelijkheid voor zijn eigen aandeel.’

aanleiding
    ↓
gevoel
    ↓
keuzemogelijkheden
    ↓
gedrag
    ↓
verantwoordelijkheid

Iemand anders kan invloed hebben op wat je voelt of op de omstandigheden waarin je beslist. Toch blijft het belangrijk om te onderzoeken wie uiteindelijk welke keuze heeft gemaakt.
Soms hebben meerdere mensen een aandeel. Soms heeft één persoon duidelijk meer verantwoordelijkheid. En soms spelen omstandigheden mee waar niemand volledige controle over had.
Gezonde verantwoordelijkheid betekent daarom niet alle schuld bij jezelf of bij de ander leggen. Het betekent zo precies mogelijk onderzoeken welk deel bij wie hoort.

Bronnen en verdieping

Leon Festinger – A Theory of Cognitive Dissonance, 1957. Klassiek werk over de spanning die kan ontstaan wanneer gedrag, overtuigingen en zelfbeeld niet goed met elkaar overeenkomen, en manieren waarop mensen die spanning kunnen verminderen.
Fritz Heider – The Psychology of Interpersonal Relations, 1958. Grondleggend werk over hoe mensen oorzaken en verantwoordelijkheid toeschrijven aan zichzelf en anderen.
Roy F. Baumeister, Arlene Stillwell & Sara Wotman – Victim and Perpetrator Accounts of Interpersonal Conflict: Autobiographical Narratives About Anger, 1990. Laat zien hoe mensen die hetzelfde conflict vanuit verschillende rollen beschrijven vaak sterk uiteenlopende verklaringen geven voor oorzaak, intentie en verantwoordelijkheid.
Mark D. Alicke – Culpable Control and the Psychology of Blame, 2000. Over hoe mensen schuld en verantwoordelijkheid beoordelen en welke rol controle, intentie en gevolgen daarbij spelen.
June P. Tangney, Jeff Stuewig & Debra J. Mashek – Moral Emotions and Moral Behavior, 2007. Over schuld, schaamte, verantwoordelijkheid en de manier waarop mensen met eigen fouten omgaan.

Lees ook

Victimblaming en zelfverwijt – Wanneer verantwoordelijkheid voor wat jou overkomt bij jouzelf terechtkomt.
Zelfverwijt – Wanneer je de verantwoordelijkheid steeds bij jezelf zoekt.
Zelfreflectie – Je eigen aandeel onderzoeken zonder jezelf automatisch te veroordelen.
Cognitieve dissonantie – Wat gebeurt er wanneer gedrag en zelfbeeld met elkaar botsen?
Aangeleerde schuld – Wanneer schuldgevoel verbonden raakt aan regels, verwachtingen en overtuigingen.
Gaslighting – Wanneer iemands waarneming, herinnering of redelijkheid herhaaldelijk ter discussie wordt gesteld.
Gezond egoïsme – Je eigen grenzen en belangen meewegen zonder verantwoordelijkheid voor anderen te ontkennen.