S - Schuldverschuiving

Wanneer verantwoordelijkheid voor eigen gedrag bij een ander terechtkomt HERKENBARE VRAGEN Heb je weleens gedacht: • Waarom krijg ik de schuld van de manier waarop iemand anders op mij reageert? • Waarom zegt iemand: "Jij zorgt ervoor dat ik dit moet doen" ? • Waarom voel ik me verantwoordelijk voor het verdriet, de boosheid of de keuzes van anderen? • Kan mijn gedrag aanleiding zijn voor een reactie zonder dat ik verantwoordelijk ben voor die reactie? • Waarom is het soms zo moeilijk om toe te geven dat we zelf iets verkeerd hebben gedaan? • Wanneer is iemand werkelijk verantwoordelijk en wanneer wordt verantwoordelijkheid verschoven? • Kan schuldverschuiving ook onbewust gebeuren? Dit kan te maken hebben met blame shifting , oftewel schuld- of verantwoordelijkheidsverschuiving. WAT IS SCHULDVERSCHUIVING? Schuldverschuiving betekent dat iemand verantwoordelijkheid voor zijn eigen gedrag, beslissing of fout geheel of gedeeltelijk bij een ander neerlegt. Een eenvoudig voorbeeld: Iemand schreeuwt tijdens een ruzie en zegt daarna: "Ja, maar jij maakte me zo boos." De ander kan inderdaad iets hebben gezegd waardoor boosheid ontstond. Maar er zijn twee afzonderlijke dingen gebeurd: Iemand zegt iets ↓ De ander wordt boos ↓ De ander besluit te schreeuwen De eerste persoon kan verantwoordelijk zijn voor zijn eigen woorden. De tweede blijft verantwoordelijk voor de manier waarop hij met zijn boosheid omgaat. Schuldverschuiving ontstaat wanneer die grenzen tussen verantwoordelijkheden vervagen. WAAROM DOEN MENSEN DIT? Het is niet prettig om te ontdekken dat je iets verkeerd hebt gedaan. Dat kan botsen met het beeld dat we van onszelf hebben: "Ik ben een goed mens." "Ik ben redelijk." "Ik behandel anderen goed." Wanneer ons gedrag niet bij dat zelfbeeld past, kan psychologische spanning ontstaan. Een manier om die spanning te verminderen is: "Het lag niet aan mij." Of: "Ik had geen andere keuze." Of: "Als jij dit niet had gedaan, had ik zo niet hoeven reageren." Dat hoeft niet altijd bewust of manipulatief te gebeuren. Mensen zijn heel goed in het achteraf vinden van verklaringen waarmee hun eigen gedrag begrijpelijker wordt. VOORBEELDEN UIT HET DAGELIJKS LEVEN Een ouder zegt: "Ik werd alleen zo boos omdat jij niet luisterde." Een werknemer zegt: "Ik heb die fout gemaakt omdat mijn collega alles zo slecht had uitgelegd." Iemand die een afspraak vergeet zegt: "Jij had me eraan moeten herinneren." Of iemand verbreekt na een conflict het contact en zegt: "Jij hebt ervoor gezorgd dat wij geen contact meer hebben." Soms zit er een werkelijk aandeel van de ander in een situatie. Daarom is schuldverschuiving niet altijd zwart-wit. De betere vraag is: Wie was waarvoor verantwoordelijk? OORZAAK IS NIET HETZELFDE ALS VERANTWOORDELIJKHEID Dit onderscheid is heel belangrijk. Jouw gedrag ↓ kan iets bij mij oproepen ↓ mijn gevoelens ↓ maar ik blijf verantwoordelijk voor ↓ mijn reactie Stel dat iemand kritiek op mij geeft. Daardoor word ik boos. Mijn boosheid is werkelijk ontstaan naar aanleiding van dat gesprek. Maar vervolgens kan ik: weglopen; rustig antwoorden; terugschreeuwen; een grens stellen; of het gesprek later voortzetten. Mijn emotie heeft dus een aanleiding. Mijn gedrag blijft mijn verantwoordelijkheid. HOE KAN DIT HERKENBAAR ZIJN BIJ (EX-)JEHOVAH'S GETUIGEN? Hier zou ik bij EXJW.world voorzichtig formuleren. Sommige voormalige Jehovah's Getuigen beschrijven bijvoorbeeld gesprekken waarin tegen hen wordt gezegd: "Jij hebt ervoor gekozen weg te gaan." "Jij hebt de familie verlaten." of: "Als je terugkomt, kan alles weer worden zoals vroeger." Dat kan bij degene die vertrokken is de conclusie oproepen: "Dus is het verlies van mijn familie mijn schuld." Maar psychologisch helpt het om de verschillende beslissingen uit elkaar te halen. PERSOON A "Ik geloof dit niet meer en besluit dat uit te spreken." ↓ PERSOON B "Vanuit mijn geloofsovertuiging besluit ik het contact te beperken." ↓ GEVOLG Er ontstaat afstand of contactverlies. Beide personen hebben een keuze gemaakt. Dat betekent niet dat beide keuzes even gemakkelijk waren, dezelfde gevolgen hadden of moreel gelijkwaardig zijn. Het betekent alleen dat verantwoordelijkheid nauwkeuriger kan worden bekeken wanneer we iedere beslissing afzonderlijk onderzoeken. "MAAR JIJ BENT TOCH WEGGEGAAN?" Dit is precies waar oorzaak, aanleiding en verantwoordelijkheid door elkaar kunnen gaan lopen. Wanneer iemand niet was vertrokken, was een bepaalde situatie misschien niet ontstaan. Maar daaruit volgt niet automatisch dat alles wat daarna gebeurt de verantwoordelijkheid van die persoon is. Vergelijk: Iemand zegt tegen een vriend: "Ik wil niet meer dat je mij beledigt." De vriend antwoordt: "Als je zulke voorwaarden aan onze vriendschap stelt, wil ik je nooit meer zien." De gestelde grens was een aanleiding voor het conflict. Maar de beslissing om vervolgens het contact te verbreken is een nieuwe beslissing van de ander . Dat onderscheid kan ook binnen familierelaties belangrijk zijn. SCHULDVERSCHUIVING KAN VAN BEIDE KANTEN KOMEN Dit vind ik belangrijk voor de neutraliteit van EXJW.world . Ook een voormalig Jehovah's Getuige kan verantwoordelijkheid verschuiven. Bijvoorbeeld: "Alles wat verkeerd gaat in mijn leven komt door mijn opvoeding." Een religieuze opvoeding kan grote invloed hebben gehad. Misschien is iemand werkelijk beschadigd door bepaalde ervaringen. Maar dat betekent niet automatisch dat iedere latere beslissing volledig door het verleden wordt bepaald. Herstel kan juist betekenen: erkennen wat anderen mij hebben aangedaan én onderzoeken waarvoor ik vandaag zelf verantwoordelijkheid kan nemen. Daarmee voorkom je dat het artikel een beschuldiging richting één groep wordt. SCHULDVERSCHUIVING OF EEN EERLIJKE VERKLARING? Niet iedere verklaring is schuldverschuiving. Verklaring: "Ik reageerde zo omdat ik bang was. Dat verklaart mijn gedrag, maar ik had je niet zo moeten behandelen." Schuldverschuiving: "Ik reageerde zo omdat jij me bang maakte. Dus ligt het aan jou." Het verschil zit vooral in wat daarna gebeurt: Neem ik nog verantwoordelijkheid voor mijn eigen aandeel? EEN HANDIG SCHEMA ER GEBEURT IETS ↓ Ik ervaar een emotie ↓ Ik reageer ↓ Er ontstaan gevolgen Daarna vier afzonderlijke vragen: Wat deed de ander? ↓ Wat voelde ik? ↓ Wat deed ík? ↓ Waarvoor ben ik verantwoordelijk? Dat voorkomt dat alles op één hoop terechtkomt. WAT KUN JE ERMEE? Wanneer iemand zegt: "Door jou moest ik..." probeer dan het woord moest te onderzoeken. Was er werkelijk geen andere mogelijkheid? Je kunt vervolgens twee kolommen maken: MIJN VERANTWOORDELIJKHEID Mijn woorden Mijn gedrag Mijn beslissingen Mijn grenzen Mijn fouten VERANTWOORDELIJKHEID VAN DE ANDER Zijn of haar woorden Zijn of haar gedrag Zijn of haar beslissingen Zijn of haar grenzen Zijn of haar fouten Soms ontdek je dat je zelf inderdaad ergens verantwoordelijkheid voor moet nemen. Dat is geen probleem. Verantwoordelijkheid nemen is juist iets anders dan alle schuld op je nemen. VRAGEN OM OVER NA TE DENKEN • Waarvoor word ik verantwoordelijk gehouden? • Heb ik daar werkelijk controle over gehad? • Wat was mijn aandeel? • Wat was het aandeel van de ander? • Verwar ik de aanleiding met de verantwoordelijkheid? • Zegt iemand vaak: "Door jou moest ik..." ? • Gebruik ik zelf zulke zinnen weleens? • Kan ik mijn gedrag verklaren zonder het goed te praten? • Kan ik erkennen dat iemand mij heeft gekwetst én mijn eigen aandeel blijven onderzoeken? • Welke verantwoordelijkheid is werkelijk van mij? • Welke verantwoordelijkheid probeer ik misschien van iemand anders over te nemen? SAMENVATTING Schuldverschuiving ontstaat wanneer verantwoordelijkheid voor eigen gedrag of beslissingen bij iemand anders terechtkomt. Het tegenovergestelde is niet: "Ik heb nergens schuld aan." Het tegenovergestelde is: "Iedereen draagt verantwoordelijkheid voor zijn eigen aandeel." Daarom helpt het om onderscheid te maken tussen: Aanleiding ↓ Gevoel ↓ Keuze ↓ Gedrag ↓ Verantwoordelijkheid Soms hebben meerdere mensen een aandeel in dezelfde pijnlijke situatie. Je kunt erkennen wat jij anders had kunnen doen zonder verantwoordelijkheid te dragen voor alles wat een ander vervolgens heeft besloten. En andersom geldt hetzelfde. Gezonde verantwoordelijkheid betekent niet alle schuld bij jezelf of bij de ander leggen. Het betekent zo eerlijk mogelijk onderzoeken welk deel bij wie hoort.