V - Victimblaming en zelfverwijt

Wanneer je verantwoordelijk wordt gemaakt — of jezelf verantwoordelijk maakt — voor wat jou overkomt HERKENBARE VRAGEN Heb je weleens gedacht: • Heb ik dit zelf veroorzaakt? • Ben ik verantwoordelijk voor het feit dat anderen geen contact meer met mij willen? • Als ík degene was die veranderde, is alles wat daarna gebeurde dan ook mijn schuld? • Waarom voel ik me schuldig terwijl ik alleen eerlijk ben geweest over wat ik geloof? • Waarom denk ik steeds: als ik me anders had gedragen, was dit niet gebeurd? • Kan ik verantwoordelijkheid nemen voor mijn eigen keuzes zonder ook de keuzes van anderen op me te nemen? • Waarom is het soms gemakkelijker om mezelf de schuld te geven dan te accepteren dat ik geen controle heb over de reactie van een ander? Dit kan te maken hebben met victim blaming en zelfverwijt . WAT IS VICTIM BLAMING? Victim blaming betekent dat iemand die iets pijnlijks of schadelijks is overkomen, geheel of gedeeltelijk verantwoordelijk wordt gemaakt voor wat hem of haar is aangedaan. Een eenvoudig voorbeeld: Iemand wordt gepest. In plaats van alleen te kijken naar het gedrag van degene die pest, wordt gezegd: "Je had ook niet zo anders moeten doen." De aandacht verschuift dan van: Waarom deed de ander dit? naar: Wat deed jij waardoor dit gebeurde? Dat betekent niet dat mensen nooit verantwoordelijkheid dragen voor hun eigen gedrag. Het belangrijke onderscheid is dat verantwoordelijkheid voor je eigen keuzes niet automatisch verantwoordelijkheid betekent voor de reactie die een ander vervolgens kiest. WAT IS ZELFVERWIJT? Zelfverwijt ontstaat wanneer je die verantwoordelijkheid zelf naar je toe trekt. Je denkt bijvoorbeeld: "Als ik mijn mond had gehouden, was mijn familie nog bij me." "Als ik niet was gaan twijfelen, was dit allemaal niet gebeurd." "Ik heb de familie uit elkaar getrokken." Dat kan heel overtuigend voelen. Er zit soms zelfs een kern van waarheid in: wanneer jij een andere keuze had gemaakt, was de situatie misschien anders verlopen. Maar dat betekent nog niet dat jij verantwoordelijk bent voor alle keuzes die andere mensen vervolgens hebben gemaakt . Dat onderscheid is belangrijk. WAAROM DOET ONS BREIN DIT? Mensen houden van oorzaak en gevolg. Als iets verschrikkelijks gebeurt, willen we begrijpen waarom. Daarbij speelt een bekend psychologisch verschijnsel een rol: de just-world hypothesis , oftewel het geloof in een rechtvaardige wereld. We willen graag geloven dat goede dingen goede mensen overkomen en dat we onszelf tegen slechte gebeurtenissen kunnen beschermen door de juiste keuzes te maken. Dat geeft een gevoel van controle. Maar de werkelijkheid is ingewikkelder. Goede mensen kunnen nare dingen overkomen. Mensen kunnen worden afgewezen zonder dat ze dat verdienen. En we hebben lang niet altijd controle over hoe anderen op onze keuzes reageren. Zelfverwijt kan paradoxaal genoeg zelfs een gevoel van controle geven: "Als het mijn schuld was, had ik het dus ook kunnen voorkomen." De gedachte: "Ik kon de reactie van de ander niet bepalen" kan soms moeilijker te verdragen zijn. EEN VOORBEELD UIT HET DAGELIJKS LEVEN Stel dat iemand besluit een relatie te beëindigen omdat hij daarin al jarenlang ongelukkig is. Zijn partner zegt: "Jij hebt ons gezin kapotgemaakt." De beslissing om de relatie te beëindigen is inderdaad van hem. Maar wat daarna gebeurt bestaat uit tientallen afzonderlijke keuzes van verschillende mensen. Wie blijft contact houden? Wie wordt boos? Wie verbreekt contact? Wie probeert met elkaar te blijven praten? Wie kiest partij? Je kunt verantwoordelijk zijn voor jouw beslissing zonder verantwoordelijk te zijn voor ieders reactie op jouw beslissing . HOE KAN DIT HERKENBAAR ZIJN BIJ (EX-)JEHOVAH'S GETUIGEN? Voor sommige Jehovah's Getuigen en voormalige Jehovah's Getuigen kan deze vraag bijzonder ingewikkeld worden wanneer geloof en familie sterk met elkaar verweven zijn. Iemand kan bijvoorbeeld tot de conclusie komen: "Ik geloof bepaalde dingen niet meer." Familieleden kunnen daar vanuit hun eigen religieuze overtuiging op reageren door afstand te nemen of contact te beperken. De persoon die vertrekt kan vervolgens denken: "Maar ík ben weggegaan. Dus heb ík ervoor gekozen mijn familie kwijt te raken." Hier helpt het om verschillende beslissingen uit elkaar te halen. MIJN BESLISSING "Ik kan niet langer zeggen dat ik iets geloof wat ik niet meer geloof." ↓ REACTIE VAN DE ANDER "Ik besluit vanwege mijn overtuiging het contact te beperken of verbreken." ↓ GEVOLG Verlies van contact Deze gebeurtenissen hangen met elkaar samen. Maar het zijn niet dezelfde beslissingen . DAT BETEKENT OOK NIET DAT DE ANDER SLECHT IS Dit onderscheid is belangrijk. Een Jehovah's Getuige die afstand houdt van een voormalig geloofsgenoot kan oprecht geloven dat hij daarmee het juiste doet. Hij kan tegelijkertijd veel verdriet hebben om het verlies van de relatie. Psychologisch hoeven we daarom niet te bepalen wie een "goed" of "slecht" mens is. We kunnen wel onderzoeken: Wie heeft welke beslissing genomen en wie draagt daarvoor verantwoordelijkheid? Dat is veel preciezer dan alle schuld bij één persoon leggen. WANNEER IS HET GEEN VICTIM BLAMING? Niet iedere vraag naar iemands eigen aandeel is victim blaming. Soms is het gezond om te onderzoeken: "Wat had ik anders kunnen doen?" "Heb ik iemand gekwetst?" "Heb ik zelf grenzen overschreden?" "Waarvoor wil ik verantwoordelijkheid nemen?" Het verschil zit in de conclusie. Gezonde zelfreflectie zegt: "Ik onderzoek mijn aandeel." Zelfverwijt kan veranderen in: "Alles wat er gebeurd is, is mijn schuld." Dat laatste hoeft helemaal niet te kloppen. VERANTWOORDELIJKHEID UIT ELKAAR HALEN Een eenvoudig schema kan helpen: WAT IS VAN MIJ? Mijn woorden Mijn gedrag Mijn keuzes Mijn grenzen Mijn fouten WAT IS VAN DE ANDER? Zijn/haar woorden Zijn/haar gedrag Zijn/haar grenzen Zijn/haar overtuigingen Zijn/haar keuze om wel of geen contact te hebben e kunt verantwoordelijkheid nemen voor het eerste zonder automatisch verantwoordelijkheid te dragen voor het tweede. WAT KUN JE ERMEE? Wanneer je merkt dat je denkt: "Dit is allemaal mijn schuld," probeer dan niet onmiddellijk tegen jezelf te zeggen dat het níét jouw schuld is. Onderzoek het. Pak eventueel papier en maak twee kolommen: Waar was ik verantwoordelijk voor? en Waar besloten anderen zelf over? Wees daarbij eerlijk in beide richtingen. Misschien ontdek je dingen waarvoor je verantwoordelijkheid wilt nemen. Dat is gezond. Maar misschien ontdek je ook dat je jarenlang verantwoordelijkheid hebt gedragen voor beslissingen die iemand anders heeft genomen. Die hoef je niet automatisch te blijven dragen. VRAGEN OM OVER NA TE DENKEN • Waarvoor voel ik mij schuldig? • Wat heb ik daadwerkelijk zelf gedaan? • Welke beslissing nam ik en welke beslissing nam de ander? • Had ik werkelijk controle over de reactie van de ander? • Maak ik mezelf verantwoordelijk voor het verdriet van iedereen om mij heen? • Zou ik iemand anders in precies dezelfde situatie evenveel schuld geven als mezelf? • Welke verantwoordelijkheid is werkelijk van mij? • Welke verantwoordelijkheid behoort bij de ander? • Kan ik erkennen dat mijn keuze gevolgen had zonder te concluderen dat alle gevolgen mijn schuld zijn? SAMENVATTING Victim blaming en zelfverwijt gaan over verantwoordelijkheid. Het is gezond om verantwoordelijkheid te nemen voor je eigen woorden, gedrag en keuzes. Maar verantwoordelijkheid heeft grenzen. Wanneer jij een keuze maakt, kunnen andere mensen daarop reageren. Hun reactie kan mede ontstaan dóór jouw keuze, maar blijft tegelijkertijd hun keuze . Voor mensen die een hechte geloofsgemeenschap verlaten, kan dat onderscheid belangrijk zijn. Je hoeft jezelf niet automatisch vrij te pleiten. Maar je hoeft jezelf ook niet automatisch schuldig te verklaren. De betere vraag is: Waarvoor ben ik werkelijk verantwoordelijk — en welke verantwoordelijkheid draag ik misschien terwijl die eigenlijk niet van mij is? Wetenschappelijke achtergrond Voor dit onderwerp zijn vooral het onderzoek naar victim blaming , self-blame en de just-world hypothesis van belang. De psycholoog Melvin Lerner beschreef hoe de menselijke behoefte om de wereld als voorspelbaar en rechtvaardig te zien ertoe kan bijdragen dat we soms zoeken naar wat een slachtoffer zelf "verkeerd" zou hebben gedaan.