Herkenbare vragen

- Herken je dat je na een pijnlijke reactie van familie of vrienden meteen bij jezelf zoekt wat jij fout hebt gedaan?

- Heb je weleens het gevoel dat jij verantwoordelijk bent voor de afstand die anderen nemen, terwijl zij zelf besloten hoe ze op jouw keuze reageren?

- Denk je soms: als ík niet was veranderd, was dit allemaal niet gebeurd?

- Merk je dat schuldgevoel soms gemakkelijker te verdragen is dan het idee dat je geen controle had over de reactie van een ander?

- Vind je het moeilijk om eerlijk te zijn over wat je gelooft uit angst relaties kwijt te raken?

- Kun je je eigen aandeel onderzoeken zonder automatisch alle verantwoordelijkheid naar jezelf toe te trekken?

- Kun je erkennen dat jouw keuze gevolgen had zonder te concluderen dat alle gevolgen jouw schuld zijn?

Wat is victimblaming?

Victimblaming betekent dat iemand die iets pijnlijks of schadelijks is aangedaan geheel of gedeeltelijk verantwoordelijk wordt gemaakt voor wat hem of haar is overkomen.
Iemand wordt bijvoorbeeld gepest en krijgt vervolgens te horen: ‘Je had ook niet zo anders moeten doen.’
De aandacht verschuift dan:

Wat deed de ander?
        ↓
wordt
        ↓
Wat deed jij waardoor
de ander dit deed?

Dat betekent niet dat iemand nooit verantwoordelijkheid heeft voor zijn eigen gedrag. De belangrijke vraag is welke verantwoordelijkheid bij wie hoort.

Wat is zelfverwijt?

Bij zelfverwijt leg je die verantwoordelijkheid zelf bij jezelf.
Gedachten kunnen bijvoorbeeld zijn: ‘Als ik mijn mond had gehouden, had ik mijn familie nog.’ Of: ‘Als ik niet was gaan twijfelen, was dit allemaal niet gebeurd.’ Of: ‘Ik heb de familie uit elkaar getrokken.’
Soms bevat zo’n gedachte een feitelijke kern: als jij een andere keuze had gemaakt, was de situatie misschien anders verlopen. Maar daaruit volgt niet automatisch dat jij verantwoordelijk bent voor alle beslissingen die andere mensen daarna namen.

Mijn keuze had invloed
op wat er gebeurde

        ≠

Alles wat daarna gebeurde
was mijn verantwoordelijkheid

Oorzaak is niet hetzelfde als verantwoordelijkheid

Dit onderscheid is belangrijk.
Stel dat iemand een grens stelt. De ander reageert daarop door het contact volledig te verbreken. Zonder die grens was die reactie misschien niet gekomen.
Je kunt dan zeggen dat de grens aanleiding was voor wat daarna gebeurde. Maar de beslissing om het contact te verbreken werd nog steeds door de ander genomen.

Mijn beslissing
      ↓
reactie van de ander
      ↓
gevolg

De gebeurtenissen
hangen samen

maar het zijn niet
dezelfde beslissingen

Dat verschil tussen oorzaak, aanleiding, invloed en verantwoordelijkheid kan voorkomen dat alles op één persoon wordt teruggebracht.

Waarom zoeken mensen zo graag naar schuld en oorzaak?

Mensen proberen gebeurtenissen begrijpelijk en voorspelbaar te maken. Wanneer iets pijnlijks gebeurt, zoeken we naar een verklaring.
Daarbij kan de just-world hypothesis, het geloof in een rechtvaardige wereld, een rol spelen. Mensen hebben de neiging te willen geloven dat de wereld tot op zekere hoogte voorspelbaar is: verstandig gedrag beschermt ons en slechte gevolgen hebben een verklaarbare oorzaak.
Dat kan geruststellend zijn. Maar het kan er ook toe leiden dat bij degene die iets is overkomen wordt gezocht naar wat die persoon zelf anders had moeten doen.

Er gebeurt iets pijnlijks
        ↓
Waarom gebeurde dit?
        ↓
Als ik iets fout deed,
had ik het misschien
kunnen voorkomen
        ↓
gevoel van controle

Daarmee is niet gezegd dat ieder zelfverwijt door het geloof in een rechtvaardige wereld ontstaat. Zelfverwijt kan verschillende oorzaken hebben.

Zelfverwijt kan een gevoel van controle geven

Een gedachte als ‘Het was mijn schuld’ is pijnlijk, maar bevat soms ook een verborgen vorm van controle:
‘Als ik het veroorzaakt heb, had ik het dus ook kunnen voorkomen.’
De gedachte ‘Ik kon niet bepalen wat de ander zou doen’ kan moeilijker zijn, omdat daarin minder controle zit.
Dat maakt zelfverwijt niet rationeel of irrationeel op zichzelf. Het verklaart wel waarom mensen soms blijven zoeken naar wat zij anders hadden moeten doen, zelfs wanneer andere mensen zelfstandig beslissingen namen.

Een voorbeeld uit het dagelijks leven

Iemand beëindigt na jaren van ongelukkig zijn een relatie. De partner zegt: ‘Jij hebt ons gezin kapotgemaakt.’
De beslissing om de relatie te beëindigen was inderdaad van die persoon. Daarvoor kan hij verantwoordelijkheid nemen.
Maar daarna volgen allerlei andere beslissingen: wie blijft contact houden, wie wordt boos, wie probeert te bemiddelen, wie kiest partij, wie verbreekt contact?

Mijn beslissing:
de relatie beëindigen

Andermans beslissingen:
boos worden
contact houden
afstand nemen
partij kiezen
contact verbreken

Je kunt dus verantwoordelijk zijn voor jouw beslissing en de manier waarop je die uitvoerde, zonder automatisch verantwoordelijk te zijn voor iedere reactie daarop.

Hoe kan dit herkenbaar zijn bij (ex-)Jehovah’s Getuigen?

Voor sommige Jehovah’s Getuigen en voormalige Jehovah’s Getuigen kan dit bijzonder ingewikkeld worden wanneer geloof, familie en sociale relaties sterk met elkaar verweven zijn.
Iemand kan bijvoorbeeld tot de conclusie komen: ‘Ik geloof bepaalde dingen niet meer.’
Familieleden kunnen daar vanuit hun eigen geloofsovertuiging op reageren door afstand te nemen of contact te beperken. De persoon die veranderde kan vervolgens denken:
‘Maar ík ben weggegaan. Dus heb ík ervoor gekozen mijn familie kwijt te raken.’
Het helpt om de afzonderlijke beslissingen zichtbaar te maken:

MIJN BESLISSING

Ik kan niet langer zeggen
dat ik iets geloof
wat ik niet geloof

        ↓

BESLISSING VAN DE ANDER

Ik beperk of verbreek
vanwege mijn overtuiging
het contact

        ↓

GEVOLG

verlies van contact

De eerste beslissing kan een voorwaarde zijn geweest waardoor de tweede situatie ontstond. Maar beide personen namen nog steeds hun eigen beslissing.

Dat betekent niet dat de ander een slecht mens is

Het uit elkaar halen van verantwoordelijkheid hoeft geen oordeel over iemands karakter te zijn.
Een Jehovah’s Getuige die afstand houdt van een voormalig geloofsgenoot kan oprecht geloven dat dit religieus juist is en tegelijkertijd verdriet hebben over het verlies van de relatie.
Psychologie hoeft daarom niet vast te stellen wie de ‘goede’ en wie de ‘slechte’ persoon is.
Een preciezere vraag is:
Wie heeft welke beslissing genomen en waarvoor draagt ieder zelf verantwoordelijkheid?

Wanneer is het géén victimblaming?

Niet iedere vraag naar iemands eigen aandeel is victimblaming.
Het kan gezond zijn om jezelf af te vragen: Heb ik iemand gekwetst? Heb ik zelf grenzen overschreden? Had ik iets zorgvuldiger kunnen zeggen? Waarvoor wil ik verantwoordelijkheid nemen?
Het verschil zit vooral in wat daarna gebeurt:

GEZONDE ZELFREFLECTIE

Wat was mijn aandeel?
Wat kan ik herstellen?
Wat kan ik leren?


ZELFVERWIJT

Alles is mijn schuld
Ik had dit allemaal
moeten voorkomen

Verantwoordelijkheid nemen voor je aandeel is iets anders dan verantwoordelijkheid nemen voor de hele gebeurtenis.

Victimblaming en zelfverwijt zijn niet hetzelfde

De begrippen overlappen, maar betekenen niet hetzelfde.
Victimblaming gaat over het toeschrijven van verantwoordelijkheid aan iemand aan wie iets schadelijks is aangedaan. Zelfverwijt gaat over de verantwoordelijkheid die iemand zichzelf toeschrijft.
Daarom is bij bijvoorbeeld familieverlies na een verandering van geloof zelfverwijt soms het preciezere begrip. Of er daarnaast sprake is van victimblaming hangt af van de concrete situatie en van wat iemand door anderen daadwerkelijk wordt verweten.

Verantwoordelijkheid uit elkaar halen

Een eenvoudig onderscheid kan helpen:

WAT IS VAN MIJ?

mijn woorden
mijn gedrag
mijn keuzes
mijn grenzen
mijn fouten


WAT IS VAN DE ANDER?

zijn of haar woorden
zijn of haar gedrag
zijn of haar grenzen
zijn of haar overtuigingen
zijn of haar keuze
over contact

Daarnaast bestaat nog een derde categorie:

WAT HAD NIEMAND
VOLLEDIG IN DE HAND?

emoties
omstandigheden
het verleden
reacties van anderen
verlies
de gevolgen van
meerdere beslissingen samen

Die derde categorie voorkomt dat iedere pijnlijke uitkomst per se bij één schuldige terecht moet komen.

Wat kun je ermee?

Wanneer je merkt dat je denkt ‘Dit is allemaal mijn schuld’, hoef je jezelf niet onmiddellijk te overtuigen van het tegenovergestelde. Onderzoek de gedachte eerst.
Maak bijvoorbeeld drie kolommen:

1. Wat deed of koos ik?

2. Wat koos de ander?

3. Waar had niemand
volledige controle over?

Wees daarbij eerlijk in beide richtingen. Misschien zijn er dingen waarvoor je verantwoordelijkheid wilt nemen, excuses wilt aanbieden of iets wilt herstellen. Dat kan gezond zijn.
Maar misschien ontdek je ook dat je verantwoordelijkheid draagt voor beslissingen die uiteindelijk door andere mensen zijn genomen.

Vragen om over na te denken

  • Waarvoor voel ik mij precies schuldig?

  • Wat heb ik daadwerkelijk zelf gedaan of besloten?

  • Welke beslissing nam de ander zelfstandig?

  • Had ik werkelijk controle over de reactie van de ander?

  • Verwar ik invloed of aanleiding met volledige verantwoordelijkheid?

  • Zou ik iemand anders in dezelfde situatie evenveel schuld geven als mezelf?

  • Kan ik mijn eigen aandeel erkennen zonder ook het aandeel van anderen over te nemen?

Samenvatting

Victimblaming en zelfverwijt gaan beide over de vraag waar verantwoordelijkheid wordt gelegd.
Het is gezond verantwoordelijkheid te nemen voor je eigen woorden, gedrag, beslissingen en fouten. Maar verantwoordelijkheid heeft grenzen.

Mijn keuze
kan gevolgen hebben

        én

de ander blijft
verantwoordelijk
voor zijn eigen reactie

Voor mensen die van overtuiging veranderen of een hechte geloofsgemeenschap verlaten, kan dit onderscheid extra belangrijk worden. De gedachte ‘Als ik niet was veranderd, was dit niet gebeurd’ kan gedeeltelijk feitelijk kloppen, zonder dat daaruit volgt: ‘Dus alles wat daarna gebeurde is mijn schuld.’
Je hoeft jezelf niet automatisch vrij te pleiten. Maar je hoeft jezelf ook niet automatisch schuldig te verklaren.
De preciezere vraag is:
Waarvoor ben ik werkelijk verantwoordelijk — en welke verantwoordelijkheid draag ik misschien terwijl die eigenlijk niet van mij is?

Bronnen en verdieping

Melvin J. Lerner – The Belief in a Just World: A Fundamental Delusion, 1980. Klassiek werk over de behoefte om de wereld als ordelijk en rechtvaardig te ervaren en de mogelijke relatie daarvan met het toeschrijven van schuld aan slachtoffers.
Melvin J. Lerner & Carolyn H. Simmons – Observer’s Reaction to the “Innocent Victim”: Compassion or Rejection?, 1966. Klassiek experimenteel onderzoek naar reacties op mensen die onverdiend leed ondergaan.
Ronnie Janoff-Bulman – Characterological Versus Behavioral Self-Blame: Inquiries into Depression and Rape, 1979. Maakt onderscheid tussen schuld gericht op specifiek gedrag en schuld gericht op de eigen persoon of het eigen karakter.
June P. Tangney, Jeff Stuewig & Debra J. Mashek – Moral Emotions and Moral Behavior, 2007. Over onder andere schuld, schaamte en verantwoordelijkheid voor gedrag.
Edward B. Kubany e.a. – Development and Validation of the Trauma-Related Guilt Inventory, 1996. Onderzoek naar schuldgevoelens, verantwoordelijkheid en achteraf denken over wat iemand had kunnen voorkomen.

Lees ook

Zelfverwijt – Wanneer je de verantwoordelijkheid steeds bij jezelf zoekt.
Zelfreflectie – Je eigen aandeel onderzoeken zonder jezelf te veroordelen.
Aangeleerde schuld – Wanneer schuldgevoel wordt gekoppeld aan regels, verwachtingen en overtuigingen.
Loyaliteitsconflict – Wanneer trouw aan jezelf botst met trouw aan mensen van wie je houdt.
Rumineren – Wanneer nadenken niet meer tot inzicht leidt maar in dezelfde kring blijft draaien.
Gezond egoïsme – Je eigen belangen meewegen zonder de behoeften van anderen onbelangrijk te maken.