Z - Zelfreflectie

Jezelf onderzoeken zonder jezelf te veroordelen HERKENBARE VRAGEN Heb je weleens gedacht: • Waarom reageer ik hier eigenlijk zo sterk op? • Is dit werkelijk mijn mening, of heb ik deze overtuiging overgenomen? • Waarom blijf ik hetzelfde gedrag herhalen terwijl ik weet dat het me niet helpt? • Welke rol spelen mijn opvoeding, geloof en omgeving in de keuzes die ik maak? • Kan ik naar mijn eigen gedrag kijken zonder mezelf meteen schuldig te voelen? • Hoe weet ik wat werkelijk bij mij past? • Kan ik erkennen dat ik ergens ongelijk in had zonder mezelf daarvoor af te wijzen? Dit heeft te maken met zelfreflectie . WAT IS ZELFREFLECTIE? Zelfreflectie betekent dat je bewust naar je eigen gedachten, gevoelens, overtuigingen en gedrag kijkt. Je probeert niet onmiddellijk te bepalen: "Was dit goed of fout?" maar begint met: "Waarom gebeurde dit bij mij?" Bijvoorbeeld: "Waarom word ik zo gespannen wanneer iemand kritiek op mij heeft?" "Waarom vind ik het zo moeilijk om nee te zeggen?" "Waarom voel ik schuld wanneer ik iets voor mezelf kies?" "Waarom geloof ik eigenlijk wat ik geloof?" Zelfreflectie betekent dat je nieuwsgierig wordt naar jezelf. ZELFREFLECTIE IS NIET HETZELFDE ALS ZELFVERWIJT Dit onderscheid is heel belangrijk. ZELFREFLECTIE ↓ Wat gebeurde er? ↓ Wat dacht en voelde ik? ↓ Waarom reageerde ik zo? ↓ Wat kan ik hiervan leren? ↓ Inzicht ZELFVERWIJT ↓ Wat gebeurde er? ↓ Wat heb ík verkeerd gedaan? ↓ Waarom ben ik toch zo? ↓ Het ligt aan mij ↓ Schuld en schaamte Zelfreflectie probeert iets te begrijpen . Zelfverwijt probeert iemand schuldig te verklaren — en die persoon ben je zelf. WAAROM IS ZELFREFLECTIE BELANGRIJK? Veel van wat wij denken en doen gebeurt automatisch. We groeien op met ideeën over: goed en fout; liefde; familie; geloof; seksualiteit; succes; schuld; autoriteit; God; onszelf; en andere mensen. Een kind onderzoekt al deze ideeën niet eerst kritisch. Het neemt veel over van zijn omgeving. Dat is normaal. Pas later kunnen we onszelf gaan afvragen: "Vind ik dit eigenlijk zelf ook?" Zelfreflectie creëert als het ware een kleine ruimte tussen wat je hebt geleerd en wat je nu zelf denkt. EEN VOORBEELD Stel dat iemand altijd heeft geleerd: "Een goed mens stelt anderen boven zichzelf." Jaren later merkt die persoon dat hij bijna nooit nee kan zeggen. Zonder zelfreflectie kan de conclusie zijn: "Zo ben ik nu eenmaal." Met zelfreflectie ontstaan andere vragen: "Waarom voelt nee zeggen voor mij zo verkeerd?" "Wat denk ik dat er gebeurt als ik voor mezelf kies?" "Wanneer heb ik geleerd dat mijn eigen behoeften minder belangrijk zijn?" "Vind ik dat eigenlijk nog steeds?" Daarmee verandert niet onmiddellijk het gedrag. Maar er ontstaat iets belangrijks: keuzevrijheid. HOE KAN DIT HERKENBAAR ZIJN BIJ (EX-)JEHOVAH'S GETUIGEN? Voor iemand die jarenlang binnen dezelfde geloofsgemeenschap heeft geleefd, kunnen overtuigingen sterk verweven zijn geraakt met familie, vrienden, gewoonten en identiteit. Dat geldt overigens niet alleen voor Jehovah's Getuigen. Het gebeurt bij iedereen die langdurig binnen een bepaald cultureel, religieus of sociaal kader leeft. Na twijfel of vertrek kunnen ineens vragen ontstaan als: "Wat geloof ik zelf?" "Welke normen wil ik behouden?" "Welke overtuigingen passen niet meer bij mij?" "Welke dingen deed ik vanuit overtuiging en welke vanuit de wens erbij te horen?" "Welke delen van mijn opvoeding waardeer ik nog steeds?" "Welke wil ik anders doen?" Zelfreflectie hoeft dus niet te betekenen: Alles wat vroeger was, was verkeerd. Het kan juist betekenen: Dit wil ik behouden. Dit wil ik onderzoeken. Dit past niet meer bij mij. Hier weet ik het antwoord nog niet op. Dat laatste mag ook. ZELFREFLECTIE EN GELOOF Zelfreflectie hoeft evenmin te betekenen dat iemand zijn geloof moet loslaten. Een gelovige kan na onderzoek juist zeggen: "Ik heb hierover nagedacht en dit geloof ik nog steeds." Een ander kan tot een andere conclusie komen. Het belangrijkste psychologische verschil is dat iemand probeert bewust te onderzoeken waarom hij iets gelooft of doet. Niet de uitkomst staat centraal. Het onderzoek staat centraal. WANNEER REFLECTEREN VERANDERT IN PIEKEREN Er is ook een grens. Urenlang dezelfde gebeurtenis opnieuw afspelen is niet automatisch gezonde zelfreflectie. "Waarom deed ik dat?" "Waarom zei ik dat?" "Wat als ik dit had gedaan?" "Had ik maar..." Wanneer dezelfde gedachten voortdurend rondjes blijven draaien zonder dat er nieuw inzicht ontstaat, spreken psychologen eerder over rumineren of piekeren . Een eenvoudig onderscheid: Zelfreflectie: Wat kan ik hiervan begrijpen of leren? Rumineren: Waarom gebeurde dit toch? Waarom? Waarom? Waarom? Goede zelfreflectie hoeft dus niet eindeloos te duren. WAT KUN JE ERMEE? Je kunt bij een moeilijke gebeurtenis vijf eenvoudige vragen gebruiken: Wat gebeurde er? ↓ Wat dacht ik? ↓ Wat voelde ik? ↓ Waarom raakte dit mij? ↓ Wat wil ik hiermee doen? Die laatste vraag is belangrijk. Zelfreflectie is niet alleen terugkijken. Het helpt je ook vooruit. VRAGEN OM OVER NA TE DENKEN • Welke overtuigingen uit mijn jeugd heb ik nooit bewust onderzocht? • Welke daarvan passen nog steeds bij mij? • Welke niet meer? • Wanneer reageer ik sterk vanuit angst, schuld of schaamte? • Welke situaties maken mij onzeker? • Van wie zoek ik goedkeuring? • Wat gebeurt er wanneer iemand het niet met mij eens is? • Welke keuzes maak ik omdat ik ze werkelijk wil? • Welke keuzes maak ik vooral omdat anderen ze van mij verwachten? • Kan ik naar mijn fouten kijken zonder mezelf als persoon af te wijzen? • Wat heb ik de afgelopen jaren over mezelf geleerd? • Wie wil ik zijn, los van wat anderen van mij verwachten? SAMENVATTING Zelfreflectie betekent dat je met nieuwsgierigheid naar je eigen gedachten, gevoelens, overtuigingen en gedrag kijkt. Niet om jezelf te veroordelen. Maar om jezelf beter te begrijpen. Voor mensen die zijn opgegroeid binnen een sterk gedeeld geloofs- of waardensysteem kan zelfreflectie helpen om onderscheid te maken tussen: wat ik heb geleerd ↓ wat ik heb ervaren ↓ wat ik zelf heb onderzocht ↓ wat ik vandaag geloof en belangrijk vind Je hoeft daarbij niet alles uit je verleden af te wijzen. Je mag behouden wat bij je past, opnieuw onderzoeken waarover je twijfelt en loslaten wat niet meer bij je hoort. Misschien is zelfreflectie uiteindelijk vooral deze vraag: "Is dit wie ik werkelijk wil zijn — of is dit vooral wie ik heb geleerd te zijn?"