X - X-factor van charisma

Herkenbare vragen

- Waarom vertrouw ik een charismatische spreker soms sneller?

- Waarom kan iemand deskundiger lijken doordat hij zelfverzekerd spreekt?

- Is charisma bewijs dat iemand gelijk heeft?

- Waarom onthoud ik een sterke spreker soms beter dan de inhoud van zijn argumenten?

- Kan warmte of sympathie mijn oordeel over iemands deskundigheid beïnvloeden?

- Kan charisma positief worden gebruikt zonder manipulatief te zijn?

- Hoe kan ik uitstraling en inhoud beter uit elkaar houden?

Wat is charisma?

Charisma is geen psychiatrische diagnose en ook geen mysterieuze eigenschap die iemand simpelweg wel of niet bezit. In psychologisch en leiderschapsonderzoek wordt charisma onder andere verbonden met gedrag en signalen waardoor iemand overtuigend, inspirerend of leiderschapswaardig wordt ervaren.
Denk aan zelfvertrouwen, expressiviteit, enthousiasme, duidelijke taal, verhalen, metaforen, stemgebruik, gezichtsuitdrukking en het vermogen een gezamenlijke visie over te brengen. Onderzoek van John Antonakis en collega’s laat bijvoorbeeld zien dat bepaalde charismatische communicatietechnieken kunnen worden aangeleerd en de beoordeling van iemands charisma kunnen verhogen.

CHARISMA

zelfvertrouwen
warmte
expressiviteit
duidelijke boodschap
sterk verhaal
      ↓
‘Deze persoon
komt overtuigend over’

Dat iemand overtuigend overkomt, zegt echter nog niet of zijn beweringen juist zijn.

Waarom reageren mensen op uitstraling?

Mensen beoordelen anderen niet uitsluitend op de woorden die zij uitspreken. We reageren ook op sociale signalen.
Onderzoek naar sociale waarneming laat zien dat mensen anderen sterk beoordelen langs dimensies als warmte en competentie. Iemand die warm én competent overkomt roept doorgaans positievere beoordelingen op.

Wat zegt iemand?

        +

Hoe komt iemand over?

        ↓

Mijn indruk
van die persoon

Dat is niet irrationeel. Stemgebruik, houding en gedrag kunnen werkelijk informatie geven over een persoon. Maar onze eerste indruk is geen volledige beoordeling van diens kennis of van de waarheid van een bewering.

Charisma is niet hetzelfde als deskundigheid

Een charismatische spreker kan zeer deskundig zijn.
Maar:

CHARISMATISCH
      ≠
DESKUNDIG

DESKUNDIG
      ≠
ALTIJD GELIJK

Klassiek onderzoek naar broncredibiliteit maakt onderscheid tussen onder andere deskundigheid en betrouwbaarheid van een bron. Een boodschap kan meer overtuigingskracht krijgen wanneer de spreker geloofwaardig wordt gevonden, maar de eigenschappen van de boodschapper en de kwaliteit van het bewijs blijven verschillende dingen.
Een goede spreker over geneeskunde is bijvoorbeeld niet automatisch arts. Een arts is niet automatisch specialist op ieder medisch gebied. En ook een specialist kan een bewering doen waarvoor het bewijs zwak is.

Het halo-effect

Charisma kan soms samengaan met het halo-effect. Daarbij kleurt een algemene positieve indruk van iemand ook onze beoordeling van andere eigenschappen.
Als iemand sympathiek, warm of zelfverzekerd overkomt, kunnen we bijvoorbeeld gemakkelijker denken dat die persoon óók intelligent, betrouwbaar of deskundig is.

‘Ik vind deze
persoon sterk
en sympathiek’
       ↓
positieve
algemene indruk
       ↓
‘Hij zal waarschijnlijk
ook deskundig en
betrouwbaar zijn’

Dit verschijnsel werd al vroeg beschreven door Edward Thorndike. In een bekend experiment van Richard Nisbett en Timothy Wilson beïnvloedde de warme of juist afstandelijke presentatie van dezelfde docent ook hoe deelnemers andere eigenschappen van hem beoordeelden. Zenodo
Het halo-effect betekent niet dat iemand die je aardig vindt waarschijnlijk ongelijk heeft. Het betekent alleen dat één positieve indruk ongemerkt andere beoordelingen kan kleuren.

Een voorbeeld uit het dagelijks leven

Twee mensen vertellen precies dezelfde boodschap.
De eerste spreekt aarzelend, kijkt veel naar zijn aantekeningen en gebruikt ingewikkelde zinnen.
De tweede maakt oogcontact, spreekt met overtuiging, gebruikt humor en vertelt een helder persoonlijk verhaal.

DEZELFDE
KERNGEDACHTE

Spreker A
aarzelend
weinig expressie

Spreker B
zelfverzekerd
warm
sterk verhaal

       ↓

B kan overtuigender
voelen

Dat hoeft geen probleem te zijn. Goede communicatie helpt mensen informatie begrijpen.
Maar het wordt belangrijk om te onderscheiden:
‘Deze persoon presenteert het overtuigend’
van:
‘Deze persoon heeft daardoor gelijk.’

Waarom werken verhalen en zekerheid zo sterk?

Een helder verhaal maakt complexe informatie gemakkelijker te volgen. Zekerheid in stem en houding kan bovendien competentie signaleren.
Charismatische communicatie kan mensen ook helpen om zich onderdeel te voelen van een gezamenlijk doel. Onderzoekers beschrijven charisma daarom niet alleen als uiterlijk vertoon, maar ook als een manier waarop leiders mensen kunnen mobiliseren en verbinden.
Charisma kan dus heel positieve functies hebben:

Charisma kan

inspireren
      ↓
verbinden
      ↓
hoop geven
      ↓
een ingewikkeld idee
begrijpelijk maken
      ↓
mensen motiveren

Daarom is charisma niet automatisch manipulatie.

Wanneer wordt charisma psychologisch interessant?

Het wordt vooral belangrijk wanneer uitstraling de plaats van inhoud begint in te nemen.
Bijvoorbeeld wanneer iemand denkt:

‘Hij spreekt
zó overtuigd’
      ↓
‘Hij moet hier
wel veel van weten’
      ↓
‘Dus wat hij zegt
zal wel kloppen’

Tussen die stappen ontbreekt iets:

Welke deskundigheid
heeft hij?

Welke bronnen
gebruikt hij?

Wat is het bewijs?

Welke tegenargumenten
bestaan er?

De presentatie kan uitstekend zijn terwijl het argument zwak is. Andersom kan iemand een sterk argument slecht presenteren.

Hoe kan dit voorkomen binnen hechte of religieuze groepen?

Charisma is niet uniek voor religieuze groepen. Je ziet het bij politici, managers, docenten, influencers, therapeuten, activisten, religieuze sprekers én critici van religies.
Binnen een religieuze omgeving kan iemand veel vertrouwen krijgen doordat hij warm, zeker, welsprekend en geestelijk overtuigend overkomt. Voor gelovigen kan zo'n spreker oprecht inspirerend zijn.
Een voormalige Jehovah’s Getuige kan op zijn beurt sterk onder de indruk raken van een charismatische ex-JG-spreker, auteur of influencer die een heel andere boodschap brengt.

ACTIEVE JG

‘Deze spreker
komt overtuigend over’

        én

EX-JG

‘Deze criticus
komt overtuigend over’

        ↓

dezelfde vraag:

‘Wat ondersteunt
de bewering zelf?’

Voor EXJW.World is juist die symmetrie belangrijk: charisma is geen bewijs vóór een religieuze boodschap, maar ook geen bewijs vóór kritiek op die religie.

Charisma en autoriteit kunnen elkaar versterken

Wanneer iemand naast charisma ook status of een officiële rol heeft, kunnen verschillende vormen van invloed samenkomen.

CHARISMA
‘Ik vind hem
overtuigend’

       +

AUTORITEIT
‘Hij heeft een
belangrijke positie’

       ↓

boodschap krijgt
extra gewicht

Dat extra gewicht hoeft niet onterecht te zijn. Een positie kan samengaan met echte ervaring of deskundigheid.
Maar het is verstandig de vragen gescheiden te houden:
Welke positie heeft deze persoon? Welke deskundigheid hoort daadwerkelijk bij die positie? En welk bewijs ondersteunt deze specifieke bewering?

Tegenspraak zegt soms meer dan uitstraling

Een charismatische presentatie kan een eerste indruk geven. Hoe iemand reageert op vragen en kritiek kan aanvullende informatie geven.
Je kunt daarom letten op:

Kan ik vragen stellen?

Wordt onzekerheid
toegegeven?

Worden bronnen
controleerbaar gemaakt?

Mag iemand
het oneens zijn?

Wordt kritiek
inhoudelijk beantwoord?

Iemand kan charismatisch én open voor tegenspraak zijn. Charisma zelf vertelt dus niet of een omgeving open of controlerend is.

Hoe houd je inhoud en uitstraling uit elkaar?

Een eenvoudige manier is de boodschap even los te maken van de spreker.
Vraag:
Wat wordt er precies beweerd?
Welke bronnen ondersteunen dit?
Heeft deze persoon relevante deskundigheid?
Wat zeggen betrouwbare bronnen die het niet met hem eens zijn?
En vooral:

Als iemand die ik
veel minder sympathiek
vind...

precies hetzelfde
argument gaf...

zou ik het dan
even sterk vinden?

Die vraag kan helpen zichtbaar maken hoeveel van je overtuiging uit de inhoud komt en hoeveel uit de persoon die haar presenteert.

Vragen om over na te denken

• Welke sprekers vind ik vanzelf overtuigend en waarom?

• Welke deskundigheid hebben zij werkelijk op het onderwerp waarover zij spreken?

• Welke feiten ondersteunen hun belangrijkste beweringen?

• Verwar ik zelfvertrouwen soms met zekerheid of deskundigheid?

• Kan mijn sympathie voor iemand invloed hebben op hoe ik diens argumenten beoordeel?

• Hoe reageert deze persoon wanneer iemand kritisch doorvraagt?

• Zou ik hetzelfde argument even sterk vinden wanneer iemand anders het presenteerde?

Samenvatting

Charisma is een combinatie van sociale en communicatieve eigenschappen waardoor iemand overtuigend, inspirerend of aantrekkelijk kan overkomen.
Dat kan waardevol zijn. Charismatische mensen kunnen groepen verbinden, complexe ideeën begrijpelijk maken en mensen motiveren.
Maar:

Sterke uitstraling
       ≠
sterk bewijs

Zelfvertrouwen
       ≠
deskundigheid

Sympathie
       ≠
betrouwbaarheid

Charisma
       ≠
waarheid

Het doel is daarom niet om charismatische mensen te wantrouwen.
Het is om twee beoordelingen uit elkaar te houden:

‘Hoe komt deze
persoon op mij over?’

        én

‘Hoe sterk is
wat deze persoon
daadwerkelijk zegt?’

Een boodschap hoeft niet minder waar te zijn omdat zij charismatisch wordt gebracht. Maar charisma mag ook niet het bewijs worden waarmee we bepalen dát ze waar is.

Bronnen en verdieping

John Antonakis, Marika Fenley & Sue Liechti – Can Charisma Be Taught? Tests of Two Interventions, 2011/2012. Experimenteel onderzoek naar aanleerbare charismatische communicatietechnieken en hun invloed op beoordelingen van leiderschap en charisma. Academy of Management Journals
John Antonakis, Marika Fenley & Sue Liechti – Learning Charisma, 2012. Toegankelijke bespreking van verbale en non-verbale technieken die kunnen bijdragen aan charismatische communicatie. Harvard Business Review
Susan T. Fiske, Amy J.C. Cuddy & Peter Glick – Universal Dimensions of Social Cognition: Warmth and Competence, 2007. Over warmte en competentie als centrale dimensies waarmee mensen anderen sociaal beoordelen.
Carl I. Hovland & Walter Weiss – The Influence of Source Credibility on Communication Effectiveness, 1951. Klassiek onderzoek naar de invloed van de waargenomen geloofwaardigheid van een bron op overtuiging. DOI
Edward L. Thorndike – A Constant Error in Psychological Ratings, 1920. Vroeg klassiek onderzoek naar het verschijnsel dat een algemene indruk beoordelingen van afzonderlijke eigenschappen kan kleuren.
Richard E. Nisbett & Timothy D. Wilson – The Halo Effect: Evidence for Unconscious Alteration of Judgments, 1977. Experimenteel onderzoek naar de manier waarop een algemene positieve of negatieve indruk andere beoordelingen van dezelfde persoon kan beïnvloeden.

Lees ook

Halo-effect – Waarom kan één positieve eigenschap ons oordeel over andere eigenschappen kleuren?
Autoriteit – Waarom geven status en positie een boodschap extra gewicht?
Sociale invloed – Hoe beïnvloeden andere mensen onze gedachten, gevoelens en keuzes?
Confirmation bias – Waarom beoordelen we informatie die past bij onze overtuiging gemakkelijker positief?

BITE-model – Welke vragen kun je stellen over invloed binnen een groep?