V - Veerkracht

Herkenbare vragen

- Waarom herstellen mensen zo verschillend na een vergelijkbare ingrijpende gebeurtenis?

- Betekent veerkracht dat je sterk moet blijven en niet verdrietig mag zijn?

- Kun je veerkracht ontwikkelen of is het vooral iets wat je van nature hebt?

- Waarom functioneer ik op het ene moment goed en stort ik op een ander moment toch weer even in?

- Hoeveel invloed hebben sociale steun, geld, gezondheid en omstandigheden op herstel?

- Kan iemand veerkrachtig zijn en tegelijkertijd psychologische hulp nodig hebben?

- Wat heb ik nodig om verder te kunnen, in plaats van alleen maar ‘sterker’ te moeten worden?

Wat is veerkracht?

Veerkracht is het vermogen om je na stress, verlies of tegenslag aan te passen, te blijven functioneren of na verloop van tijd weer verder te kunnen.
Het betekent niet dat iemand geen verdriet, angst of ontregeling ervaart.

TEGENSLAG
     ↓
stress, verdriet,
onzekerheid
     ↓
aanpassen
steun zoeken
herstellen
     ↓
verder kunnen
met wat er gebeurd is

Veerkracht betekent dus niet dat iets je niet raakt. Het gaat om wat er daarna, vaak geleidelijk, mogelijk wordt.

Veerkracht is geen onverwoestbaarheid

Een veerkrachtig persoon hoeft niet altijd kalm, optimistisch of sterk te zijn.
Iemand kan huilen, tijdelijk slecht slapen, twijfelen of hulp nodig hebben en toch veerkrachtig reageren.

VEERKRACHT IS NIET:

geen pijn voelen
alles alleen oplossen
altijd positief blijven
nooit terugvallen


VEERKRACHT KAN WEL ZIJN:

pijn verdragen
hulp aannemen
je aanpassen
opnieuw beginnen

Juist erkennen dat iets moeilijk is, kan onderdeel zijn van herstel.

Waarom herstellen mensen verschillend?

Twee mensen kunnen iets vergelijkbaars meemaken en toch heel verschillend reageren.
Dat betekent niet automatisch dat de één sterker is dan de ander. Ook hun omstandigheden kunnen sterk verschillen.
Veerkracht hangt samen met meerdere factoren, zoals sociale steun, lichamelijke en psychische gezondheid, eerdere ervaringen, persoonlijkheid, vaardigheden, financiële mogelijkheden, betekenisgeving en de ernst en duur van de belasting.

HERSTEL

persoonlijke kenmerken
        +
sociale steun
        +
lichamelijke gezondheid
        +
praktische mogelijkheden
        +
vaardigheden
        +
betekenis
        +
omstandigheden

Daarom wordt veerkracht in de psychologie steeds vaker niet alleen als een persoonlijke eigenschap gezien, maar als een proces dat ontstaat in wisselwerking tussen persoon en omgeving.

Dezelfde gebeurtenis is niet altijd dezelfde belasting

De vraag ‘Waarom kan zij dit wel aan en ik niet?’ klinkt logisch, maar vergelijkt vaak situaties die aan de buitenkant hetzelfde lijken terwijl de belasting verschilt.
De één heeft bijvoorbeeld een veilige woning, voldoende inkomen en drie mensen die dagelijks bellen. De ander verliest tegelijk familiecontact, huisvesting en zijn sociale netwerk.

DEZELFDE SOORT
GEBEURTENIS

        ≠

DEZELFDE
OMSTANDIGHEDEN

Daarom zegt het tempo van herstel niet automatisch iets over iemands karakter of wilskracht.

Een voorbeeld uit het dagelijks leven

Iemand verliest onverwacht zijn baan. Eerst volgen verdriet, onzekerheid en zorgen over geld. Een vriend helpt bij het ordenen van de financiën. Na een paar weken lukt het om sollicitaties te versturen. Maanden later vindt die persoon ander werk dat uiteindelijk beter past.
De moeilijke periode was echt. Het feit dat er later aanpassing ontstond, maakt de eerdere pijn niet minder werkelijk.

verlies
   ↓
ontregeling
   ↓
steun en tijd
   ↓
nieuwe stappen
   ↓
aanpassing

Dat is een voorbeeld van veerkracht zonder het verhaal mooier te maken dan het was.

Veerkracht verloopt niet in een rechte lijn

Herstel ziet er vaak niet zo uit:

steeds beter
     ↑
     ↑
     ↑
     ↑

Het kan eerder zo verlopen:

goede periode
     ↓
terugval
     ↓
weer herstel
     ↓
nieuwe moeilijke dag
     ↓
verder

Een terugval betekent daarom niet automatisch dat eerder herstel verdwenen is.
Een verjaardag, ontmoeting, herinnering of nieuwe stressfactor kan oude gevoelens tijdelijk opnieuw activeren.

Kun je veerkracht ontwikkelen?

Veerkracht is niet volledig vastgelegd.
Mensen kunnen vaardigheden ontwikkelen die herstel ondersteunen, zoals problemen stap voor stap oplossen, emoties leren verdragen, hulp vragen, grenzen stellen, routines opbouwen en betrouwbare relaties onderhouden.
Maar het is belangrijk om dit niet te vertalen naar:
‘Iedereen kan herstellen als hij maar hard genoeg zijn best doet.’
Dat zou omstandigheden en verschillen tussen mensen negeren.

VEERKRACHT

is deels wat je
zelf kunt ontwikkelen

        én

deels afhankelijk van
wat je omgeving
mogelijk maakt

De rol van sociale steun

Een van de terugkerende factoren in onderzoek naar veerkracht is de aanwezigheid van ondersteunende relaties.
Dat hoeft geen groot netwerk te zijn. Soms maakt één betrouwbaar persoon al verschil.
Steun kan bestaan uit luisteren, praktische hulp, erkenning, advies, financiële ondersteuning of simpelweg aanwezig blijven.
Daardoor is hulp vragen niet het tegenovergestelde van veerkracht.
Hulp kunnen gebruiken kan juist onderdeel van veerkracht zijn.

Veerkracht binnen hechte of gesloten groepen

Wanneer iemand een hechte religieuze gemeenschap verlaat, kunnen verschillende verliezen tegelijkertijd optreden.
Een voormalige Jehovah’s Getuige kan bijvoorbeeld niet alleen een geloofsovertuiging opnieuw moeten onderzoeken, maar ook te maken krijgen met veranderingen in familiecontact, vriendschappen, identiteit, dagelijkse routines, toekomstbeeld en gevoel van verbondenheid.
Een ander voormalig lid behoudt misschien een deel van zijn familie, heeft al vrienden buiten de gemeenschap en beschikt over financiële zelfstandigheid.

PERSOON A

verlies geloof
verlies familie
verlies vrienden
financiële onzekerheid


PERSOON B

verandering geloof
familie blijft aanwezig
vrienden buiten de groep
stabiel inkomen

Dat beide mensen ‘Jehovah’s Getuigen hebben verlaten’ betekent dus niet dat hun herstelproces vergelijkbaar moet zijn.

Veerkracht mag geen nieuw oordeel worden

Het begrip kan onbedoeld hard worden gebruikt:
‘Zij is er na een jaar alweer bovenop, waarom jij niet?’
Of:
‘Je moet veerkrachtiger worden.’
Daarmee wordt een begrip dat herstel zou moeten helpen bijna een nieuwe prestatienorm.

NIET:

‘Waarom ben jij
niet sterker?’


WEL:

‘Welke belasting
draag je

en wat zou herstel
kunnen ondersteunen?’

Veerkracht hoort daarom niet gebruikt te worden om iemand verantwoordelijk te maken voor omstandigheden waar diegene weinig invloed op heeft.

Veerkracht en verdriet kunnen tegelijk bestaan

Herstellen betekent ook niet dat verlies ongedaan wordt gemaakt.
Iemand kan opnieuw een betekenisvol leven opbouwen en tegelijkertijd verdriet blijven voelen over mensen of een leven dat verdwenen is.

VERDRIET
   +
HERSTEL
   +
NIEUWE BETEKENIS

kunnen naast
elkaar bestaan

De aanwezigheid van verdriet bewijst dus niet dat iemand niet veerkrachtig is.

Veerkracht is niet hetzelfde als posttraumatische groei

Veerkracht en posttraumatische groei worden soms door elkaar gebruikt, maar betekenen niet hetzelfde.
Veerkracht gaat vooral over aanpassing en functioneren na tegenslag. Posttraumatische groei verwijst naar ervaren positieve veranderingen die sommige mensen na een ingrijpende gebeurtenis beschrijven, bijvoorbeeld in relaties, levensprioriteiten of betekenisgeving.
Niet iedereen hoeft iets positiefs uit trauma of verlies te halen.
Herstellen is voldoende.

Wat kan veerkracht ondersteunen?

Er bestaat geen universeel recept, maar verschillende dingen kunnen herstel ondersteunen:

betrouwbare mensen
        +
praktische veiligheid
        +
rust en herstel
        +
realistische routines
        +
lichamelijke verzorging
        +
problemen stap voor stap
aanpakken
        +
betekenis en richting

Soms ligt de belangrijkste stap niet in sterker worden, maar in het verminderen van de belasting.

Wat kun je ermee?

Wanneer herstel moeizaam gaat, kun je jezelf daarom niet alleen vragen:
‘Wat moet ik veranderen aan mezelf?’
Vraag ook:

Welke steun heb ik?

Welke belasting
kan worden verminderd?

Wat heb ik praktisch nodig?

Welke vaardigheid
kan ik oefenen?

Wat hoeft vandaag
nog niet opgelost?

Bij langdurige of ernstige psychische klachten kan professionele ondersteuning onderdeel zijn van herstel, niet het bewijs dat iemand onvoldoende veerkracht heeft.

Vragen om over na te denken

• Welke mensen, vaardigheden of omstandigheden helpen mij wanneer het moeilijk wordt?

• Wat heeft mij tijdens eerdere moeilijke perioden geholpen?

• Vergelijk ik mijn herstel met iemand die heel andere omstandigheden heeft?

• Waar heb ik praktische hulp nodig in plaats van de opdracht om ‘sterker’ te zijn?

• Welke belasting zou ik kunnen verminderen?

• Kan ik een terugval zien als onderdeel van herstel in plaats van als bewijs dat ik heb gefaald?

• Wat is één kleine stap die mijn leven momenteel iets draaglijker of stabieler kan maken?

Samenvatting

Veerkracht is het vermogen om je na tegenslag aan te passen, te herstellen of te blijven functioneren.
Het is geen onverwoestbaarheid en betekent niet dat iemand geen verdriet, angst of terugvallen mag hebben.

VEERKRACHT

niet:
‘niets raakt mij’

maar:
‘wat helpt mij
verder te bewegen
met wat mij
is overkomen?’

Veerkracht ontstaat bovendien niet alleen in een persoon. Sociale steun, veiligheid, gezondheid, financiële mogelijkheden en omstandigheden kunnen grote invloed hebben.
Daarom is de vraag niet alleen:
‘Hoe sterk ben ik?’
maar ook:
‘Welke hulpbronnen, mensen en omstandigheden maken herstel voor mij mogelijk?’

Bronnen en verdieping

Ann S. Masten – Ordinary Magic: Resilience Processes in Development, 2001. Beschrijft veerkracht niet als een zeldzame uitzonderlijke eigenschap, maar als iets dat vaak voortkomt uit gewone menselijke en sociale beschermende processen.
George A. Bonanno – Loss, Trauma, and Human Resilience, 2004. Over verschillende hersteltrajecten na verlies en trauma en het gegeven dat mensen niet allemaal op dezelfde manier reageren.
Steven M. Southwick e.a. – Resilience Definitions, Theory, and Challenges: Interdisciplinary Perspectives, 2014. Over de verschillende definities van veerkracht en de wisselwerking tussen persoonlijke, sociale en omgevingsfactoren.
Michael Ungar – Resilience Across Cultures, 2008. Benadrukt dat veerkracht niet alleen een individuele eigenschap is, maar ook samenhangt met toegang tot sociale en culturele hulpbronnen.
American Psychological Association – Resilience. Voorlichting over aanpassing aan tegenslag en factoren die het herstelproces kunnen ondersteunen.

Lees ook

Posttraumatische groei – Wanneer mensen na een ingrijpende ervaring ook positieve veranderingen in zichzelf of hun leven ervaren.
Veiligheid – Waarom voldoende bescherming en ruimte herstel kunnen ondersteunen.
Rouw en verlies – Hoe mensen omgaan met het verdwijnen van personen, relaties, toekomstbeelden of identiteit.
Uitgestelde rouw – Wanneer gevoelens van verlies pas later volledig naar voren komen.
Weerbaarheid – Grenzen voelen, keuzes maken en omgaan met druk zonder jezelf te verliezen.
Zelfcompassie – Met mildheid én verantwoordelijkheid omgaan met eigen pijn en tekortkomingen.
Behoefte aan betekenis – Hoe mensen richting en samenhang proberen te vinden na verandering of verlies.