S - Sociale uitsluiting als controlemiddel

S - SOCIALE UITSLUITING ALS CONTROLEMIDDEL Wanneer de angst om een groep te verliezen invloed krijgt op je keuzes HERKENBARE VRAGEN Heb je weleens gedacht: Waarom is het zo moeilijk om afscheid te nemen van een geloofsgemeenschap? Waarom voelen sommige mensen zich gedwongen om te blijven, terwijl ze eigenlijk twijfelen? Waarom doet het vooruitzicht om familie en vrienden te verliezen zoveel pijn? Waarom voelt het alsof je moet kiezen tussen jezelf en de mensen van wie je houdt? Waarom vermijden sommige mensen contact met voormalige leden? Waarom voelt het alsof je niet alleen een geloof, maar ook je hele sociale leven kwijtraakt? En waarom kan de angst voor uitsluiting zo'n sterke invloed hebben op menselijk gedrag? Dit raakt aan sociale uitsluiting . WAT IS SOCIALE UITSLUITING? Sociale uitsluiting betekent dat iemand geheel of gedeeltelijk buiten een groep wordt geplaatst. Dat kan gebeuren doordat iemand niet meer wordt uitgenodigd, genegeerd wordt of doordat contact bewust wordt beperkt of verbroken. Sociale uitsluiting komt in allerlei situaties voor: op school; binnen families; op het werk; in vriendengroepen; bij sportverenigingen; in politieke bewegingen; en ook binnen sommige religieuze gemeenschappen. Niet iedere vorm van afstand nemen is hetzelfde. Soms kiezen mensen daar zelf voor, soms gebeurt het op initiatief van een groep, en soms is het een combinatie van beide. WAAROM DOET DIT ZOVEEL MET ONS? Mensen zijn sociale wezens. We hebben een diepe behoefte aan verbondenheid. Psycholoog Kipling Williams , die jarenlang onderzoek deed naar ostracisme (sociale uitsluiting), liet zien dat buitensluiting vier fundamentele menselijke behoeften kan raken: erbij horen; eigenwaarde; controle; het gevoel dat je ertoe doet. Wanneer juist de mensen van wie je houdt afstand nemen, kan dat een van de pijnlijkste ervaringen zijn die iemand meemaakt. Onderzoek laat zien dat langdurige sociale uitsluiting kan samenhangen met depressieve klachten, angst, eenzaamheid en verminderd psychologisch welzijn. Dat betekent niet dat iedereen deze gevolgen ervaart, maar het risico neemt toe wanneer de uitsluiting langdurig is en afkomstig is van belangrijke relaties. WAAROM WORDT SOCIALE UITSLUITING SOMS GEBRUIKT? Door de geschiedenis heen hebben groepen regels ontwikkeld om hun identiteit en samenhang te beschermen. Soms gebeurt dat door: gezamenlijke normen; rituelen; kleding; taal; of door afstand te houden van gedrag dat als schadelijk voor de groep wordt gezien. Binnen sommige religieuze gemeenschappen kan ook het beperken van contact met voormalige leden onderdeel zijn van de geloofsleer. Vanuit de gemeenschap wordt dat vaak gezien als trouw aan God, bescherming van het geloof of een manier om de eenheid van de groep te bewaren. Vanuit degene die wordt buitengesloten kan dezelfde situatie juist worden ervaren als een diep persoonlijk verlies. Beide perspectieven bestaan naast elkaar. HOE KAN DIT HERKENBAAR ZIJN BINNEN JEHOVAH'S GETUIGEN? Jehovah's Getuigen leren dat trouw aan Jehovah en aan Bijbelse normen belangrijk is. Binnen de officiële leer wordt ook gesproken over het beperken of vermijden van contact met personen die zijn uitgesloten of die bewust afstand hebben genomen van het geloof, behalve in bepaalde noodzakelijke situaties. Veel gelovigen volgen deze richtlijn omdat zij oprecht geloven dat dit Gods wil is. Sommige voormalige Jehovah's Getuigen beschrijven echter dat zij de sociale gevolgen hiervan als zeer ingrijpend hebben ervaren. Voor hen voelde het alsof zij niet alleen een geloof verlieten, maar ook: hun familie; hun vrienden; hun gemeenschap; en soms hun hele sociale identiteit verloren. WAAROM IS CONTACT MET VOORMALIGE LEDEN SOMS MOEILIJK? Binnen de geloofsleer wordt gewaarschuwd dat iemand door verkeerde invloeden geestelijk schade kan oplopen. Daardoor kunnen sommige gelovigen contact met voormalige leden ervaren als een risico voor hun eigen geloof. Psychologisch is dat begrijpelijk. Wanneer iemand diep overtuigd is dat bepaalde informatie of contacten zijn relatie met God kunnen schaden, zal hij daar vaak voorzichtig mee omgaan. Dat betekent niet dat iemand geen liefde meer voelt voor een familielid. Veel Jehovah's Getuigen ervaren juist verdriet wanneer een familielid de organisatie verlaat. De afstand ontstaat vaak vanuit een oprechte overtuiging dat zij daarmee God gehoorzamen. Juist daarom is deze situatie voor beide kanten vaak pijnlijk. DE ANGST OM ZELF OOK ALLES TE VERLIEZEN Sociale uitsluiting heeft nog een ander psychologisch effect. Wanneer mensen zien dat iemand na vertrek veel contacten verliest, kan dat de angst versterken om zelf ooit dezelfde gevolgen te ervaren. Psychologen noemen dit soms een afschrikwekkend of normbevestigend effect. Het laat zien welke gevolgen verbonden kunnen zijn aan het overtreden van groepsnormen. Dat betekent niet dat iedere groep dit bewust als controlemiddel inzet. Maar onderzoek laat zien dat de mogelijkheid van sociale uitsluiting een krachtige invloed kan hebben op menselijk gedrag. "IK WIL MIJN FAMILIE NIET KWIJT" Voor veel mensen is dit misschien wel de moeilijkste afweging. Niet de vraag: "Wat geloof ik?" Maar: "Wat verlies ik als ik eerlijk ben over wat ik geloof?" Wanneer geloof, familie, vrienden en identiteit sterk met elkaar verweven zijn, kan iedere verandering enorme gevolgen lijken te hebben. Daardoor blijven sommige mensen langer in een gemeenschap dan zij eigenlijk zouden willen. Niet noodzakelijk omdat zij volledig overtuigd zijn. Maar omdat de sociale prijs van vertrek als te groot voelt. Dat hoeft niemand te veroordelen. Het laat vooral zien hoe belangrijk verbondenheid voor mensen is. WAT KUN JE ERMEE? Wanneer je merkt dat angst voor sociale gevolgen een rol speelt, probeer dan onderscheid te maken tussen twee vragen: Wat geloof ik? en Waar ben ik bang voor als ik eerlijk ben over wat ik geloof? Dat zijn verschillende vragen. Het kan helpen om ze los van elkaar te onderzoeken. Sommige mensen ontdekken dat zij vooral bang zijn voor verlies van relaties. Anderen ontdekken dat zij juist inhoudelijke twijfels hebben. En weer anderen ervaren beide tegelijk. Dat is heel menselijk. VRAGEN OM OVER NA TE DENKEN Welke rol speelt verbondenheid in mijn keuzes? Zou ik dezelfde overtuiging hebben als er geen sociale gevolgen aan verbonden waren? Waar ben ik het meest bang voor: ongelijk hebben, of mensen verliezen? Kan liefde voor familie blijven bestaan, ook wanneer overtuigingen verschillen? Welke relaties voelen veilig genoeg om eerlijk te kunnen zijn? Welke nieuwe mensen geven mij het gevoel dat ik erbij hoor? Wat betekent trouw zijn aan mezelf? SAMENVATTING Sociale uitsluiting is veel meer dan alleen minder contact hebben. Onderzoek laat zien dat langdurige uitsluiting fundamentele menselijke behoeften aan verbondenheid, eigenwaarde, controle en betekenis kan raken. Binnen sommige religieuze gemeenschappen kan het beperken van contact met voormalige leden onderdeel zijn van de geloofsleer. Veel gelovigen volgen deze richtlijnen vanuit hun oprechte religieuze overtuiging. Tegelijk beschrijven veel voormalige leden dat zij de sociale gevolgen als bijzonder ingrijpend ervaren. Daarom is het belangrijk om beide perspectieven te begrijpen. Niet om iemand te veroordelen. Maar om beter te begrijpen hoe groot de invloed van verbondenheid op menselijke keuzes kan zijn. WETENSCHAPPELIJKE BRONNEN Kipling D. Williams – Ostracism: The Power of Silence Williams geldt als dé autoriteit op het gebied van sociale uitsluiting. Zijn onderzoek laat zien dat buitensluiting fundamentele behoeften aan verbondenheid, eigenwaarde, controle en betekenis kan bedreigen. Williams, K. D. (2007). Ostracism. Annual Review of Psychology, 58, 425–452. Een uitgebreid overzichtsartikel over de psychologische gevolgen van sociale uitsluiting. Baumeister, R. F. & Leary, M. R. (1995). The Need to Belong Een invloedrijk artikel waarin wordt beschreven dat de behoefte om ergens bij te horen een fundamentele menselijke motivatie is. Onderzoek naar voormalige Jehovah's Getuigen Kleine kwalitatieve studies beschrijven dat sommige voormalige Jehovah's Getuigen na vertrek gevoelens ervaren van rouw, identiteitsverlies, eenzaamheid en verminderd psychologisch welzijn. Deze resultaten kunnen niet zonder meer op iedereen worden toegepast, maar laten zien dat dit onderwerp wetenschappelijk wordt onderzocht.