Herkenbare vragen

  • Herken je dat sommige overtuigingen of reacties zo vertrouwd voelen dat je ze bijna automatisch overneemt?

  • Heb je weleens gemerkt dat een bepaalde manier van denken pas vreemd voelt zodra je er bewust afstand van neemt?

  • Herken je de spanning tussen iets wat jarenlang vertrouwd was en iets nieuws dat nog onwennig aanvoelt?

  • Vraag je je weleens af of iets voor jou waar voelt, of vooral bekend omdat je het vaak hebt gehoord?

  • Welke ideeën in jouw leven zijn vooral door herhaling vertrouwd geworden?

Wat is leren door herhaling?

Ons brein leert voortdurend.

Door:

  • herhaling;

  • oefening;

  • observatie;

  • feedback;

  • ervaring;

  • actief herinneren.

Hoe vaker we bepaalde informatie gebruiken of tegenkomen, hoe gemakkelijker die meestal toegankelijk wordt.

Dat zie je bij vaardigheden:

fietsen

autorijden

typen

een taal spreken

een muziekinstrument bespelen

Maar ook woorden, overtuigingen en vaste denkpatronen kunnen door herhaling steeds vertrouwder gaan voelen.

herhaling
   ↓
herkenning
   ↓
vertrouwdheid
   ↓
sneller beschikbaar in het geheugen
   ↓
kan vanzelfsprekend gaan voelen

Automatisering

Wanneer we iets vaak oefenen, hoeven we er meestal steeds minder bewust over na te denken.

Psychologen noemen dat automatisering.

De eerste autorijles vraagt veel aandacht:

koppeling

spiegel

versnelling

verkeer

Na jaren rijden verlopen veel handelingen bijna vanzelf.

Hetzelfde principe geldt voor bepaalde mentale processen.

Een antwoord dat je honderden keren hebt gehoord, kan sneller in je hoofd verschijnen dan een antwoord waarover je nog nooit hebt nagedacht.

Dat betekent niet dat beide processen precies hetzelfde zijn.

Een motorische vaardigheid en een overtuiging worden niet op exact dezelfde manier geleerd.

Maar bij beide speelt herhaling een belangrijke rol in hoe gemakkelijk iets beschikbaar wordt.

Vertrouwd voelt vaak makkelijker

Ons brein verwerkt bekende informatie meestal gemakkelijker dan volledig nieuwe informatie.

Dat kan een belangrijk effect hebben.

Wanneer een uitspraak meerdere keren wordt herhaald, kan zij soms geloofwaardiger gaan voelen, zelfs wanneer de herhaling op zichzelf geen nieuw bewijs toevoegt.

Dit staat bekend als het illusory truth effect.

‘Ik hoor dit opnieuw’
       ↓
‘Dit komt me bekend voor’
       ↓
‘Dit verwerkt gemakkelijk’
       ↓
‘Het voelt aannemelijk’

Daarom is het belangrijk onderscheid te maken tussen:

VERTROUWD
=
ik heb dit vaak gehoord

en

WAAR
=
er is voldoende bewijs voor

Die twee kunnen samenvallen.

Maar dat hoeft niet.

Een eenvoudig voorbeeld

Stel dat iemand jarenlang hoort:

“Mensen uit groep X zijn niet te vertrouwen.”

Na veel herhaling kan die uitspraak vertrouwd gaan klinken.

Dat betekent niet automatisch dat iemand bewust heeft besloten die gedachte over te nemen.

De boodschap is simpelweg vaak aangeboden.

Wanneer die persoon later iemand uit groep X ontmoet, kan de oude associatie sneller opkomen dan een nieuwe, neutralere beoordeling.

vaak gehoorde boodschap
       ↓
sterke associatie
       ↓
nieuwe situatie
       ↓
oude gedachte komt snel naar voren

Daarom kan bewust opnieuw kijken soms nodig zijn.

Hoe worden overtuigingen geleerd?

Overtuigingen ontstaan zelden door één enkele zin.

Ze kunnen worden gevormd door een combinatie van:

  • wat ouders vertellen;

  • wat vrienden geloven;

  • onderwijs;

  • boeken;

  • preken of lezingen;

  • voorbeelden van anderen;

  • beloning en afkeuring;

  • persoonlijke ervaringen;

  • herhaling.

Wanneer dezelfde uitleg jarenlang vanuit verschillende kanten terugkomt, wordt zij onderdeel van het vertrouwde wereldbeeld.

zelfde boodschap
via verschillende momenten
        ↓
steeds dezelfde verklaring
        ↓
steeds bekender
        ↓
‘zo zit de wereld nu eenmaal in elkaar’

Dat is niet specifiek religieus.

Het gebeurt binnen gezinnen, culturen, politieke bewegingen, scholen, bedrijven en andere groepen.

Hoe kan dit herkenbaar zijn binnen Jehovah’s Getuigen?

Jehovah’s Getuigen hebben een uitgebreid religieus onderwijsprogramma.

Leden bezoeken bijeenkomsten, lezen en bespreken publicaties, luisteren naar lezingen, beantwoorden vragen en spreken met anderen over hun geloof.

Veel kernideeën keren daarbij regelmatig terug.

Bijvoorbeeld thema’s rond:

  • Jehovah;

  • Gods Koninkrijk;

  • Armageddon;

  • de wereld;

  • Satan;

  • gehoorzaamheid;

  • de organisatie;

  • prediking;

  • de nieuwe wereld.

Dat hoeft op zichzelf niets ongewoons te zijn.

Ook andere religies, scholen en organisaties herhalen belangrijke kennis.

Herhaling is immers een normale manier van leren.

Psychologisch interessant wordt het wanneer iemand zich later afvraagt:

Waarom voelt deze conclusie zo onmiddellijk vanzelfsprekend?

Een mogelijk antwoord is:

Omdat ik haar niet één keer heb gehoord, maar jarenlang in veel verschillende situaties.

vergadering
   +
studie
   +
lezing
   +
prediking
   +
gesprekken
   +
publicaties
       ↓
dezelfde kernideeën
worden steeds toegankelijker

Dat zegt op zichzelf nog niets over of die ideeën waar of onwaar zijn.

Het verklaart wel waarom ze diep vertrouwd kunnen raken.

Waarom kan nieuwe informatie eerst vreemd voelen?

Nieuwe informatie moet concurreren met wat al bekend is.

Stel dat je twintig jaar één uitleg hebt gehoord en vandaag voor het eerst een andere verklaring leest.

Dan is het niet vreemd wanneer de oude uitleg direct logischer voelt.

Je brein kent die route.

OUDE UITLEG

vaak gehoord
↓
bekend
↓
snel toegankelijk
↓
voelt logisch


NIEUWE UITLEG

net gehoord
↓
onbekend
↓
kost meer aandacht
↓
voelt onwennig

Dat onwennige gevoel bewijst niet dat de nieuwe informatie fout is.

Maar het bewijst ook niet dat de oude informatie fout is.

Het betekent vooral:

Mijn brein kent het ene verhaal veel beter dan het andere.

Daarom helpt het om nieuwe informatie niet alleen te beoordelen op:

“Voelt dit goed?”

maar ook op:

“Welk bewijs ondersteunt dit?”

Herhaling en emotie

Herhaling wordt sterker wanneer een boodschap gekoppeld is aan emotie.

Denk aan boodschappen die samenhangen met:

  • angst;

  • hoop;

  • schuld;

  • veiligheid;

  • liefde;

  • afwijzing;

  • redding;

  • verlies.

Een boodschap als:

“Pas op.”

kan sterker blijven hangen wanneer iemand tegelijk angst ervaart.

Een boodschap als:

“Dit is de weg naar eeuwig leven.”

kan extra betekenis krijgen doordat ze verbonden is met hoop.

boodschap
   +
herhaling
   +
sterke emotie
       ↓
kan bijzonder
memorabel worden

Dat betekent nog steeds niet dat emotionele overtuigingen automatisch verkeerd zijn.

Het betekent dat emotionele lading invloed kan hebben op hoe sterk informatie wordt opgeslagen en teruggeroepen.

Waarom komen sommige antwoorden automatisch op?

Als eenzelfde vraag jarenlang steeds hetzelfde antwoord krijgt, kan er een snelle mentale koppeling ontstaan.

Bijvoorbeeld:

‘Waarom wordt de wereld slechter?’
        ↓
vast antwoord

‘Waarom worden we vervolgd?’
        ↓
vast antwoord

‘Waarom twijfelt iemand?’
        ↓
vast antwoord

Na verloop van tijd hoeft iemand misschien nauwelijks meer bewust verschillende verklaringen te vergelijken.

Het antwoord ligt al klaar.

Dat gebeurt overigens overal.

Een politieke partij, gezin, beroepsgroep of vriendengroep kan net zo goed vaste verklaringen ontwikkelen.

De belangrijke vraag is daarom niet:

Heb ik automatische antwoorden?

Die hebben we allemaal.

De belangrijkere vraag is:

Kan ik ze nog onderzoeken?

Kun je opnieuw leren?

Ja.

Ons brein blijft gedurende het leven veranderbaar.

We kunnen:

  • nieuwe informatie opnemen;

  • nieuwe verbanden leggen;

  • gewoonten veranderen;

  • vaardigheden ontwikkelen;

  • oude aannames opnieuw onderzoeken.

Maar een overtuiging die jarenlang vertrouwd was, verdwijnt niet noodzakelijk doordat je één keer nieuwe informatie leest.

OUDE ROUTE
jarenlang gebruikt

NIEUWE ROUTE
net begonnen

De oude gedachte kan daarom nog lange tijd als eerste opkomen.

Dat betekent niet automatisch dat je haar nog bewust onderschrijft.

Soms loopt een automatische reactie achter op wat je inmiddels rationeel denkt.

Bijvoorbeeld na het verlaten van een religie

Iemand kan rationeel denken:

“Ik geloof niet meer dat Armageddon binnenkort komt.”

en toch bij oorlog of wereldnieuws onmiddellijk voelen:

Zie je wel...

Of denken:

“Ik geloof niet meer dat mensen buiten de organisatie slechte omgang zijn.”

maar toch ongemak ervaren bij bepaalde keuzes.

OUDE AUTOMATISCHE GEDACHTE
komt als eerste

        ↓

NIEUWE BEWUSTE GEDACHTE

‘Wacht even.
Geloof ik dit eigenlijk nog?’

Juist dat moment ertussen is belangrijk.

Daar ontstaat ruimte om opnieuw te onderzoeken.

Herhaling werkt ook de andere kant op

Als herhaling oude denkpatronen kan versterken, kan oefening ook helpen om nieuwe manieren van denken vertrouwder te maken.

Bijvoorbeeld:

Oud:

“Wat hoort iemand van mijn leeftijd bereikt te hebben?”

Nieuw:

“Wat vind ík belangrijk in mijn leven?”

Oud:

“Wat moet ik hiervan vinden?”

Nieuw:

“Welke feiten heb ik en welke conclusie trek ik zelf?”

Oud:

“Deze gedachte voelt vreemd, dus hij zal wel verkeerd zijn.”

Nieuw:

“Nieuw en verkeerd zijn niet hetzelfde.”

oude automatische reactie
        ↓
opmerken
        ↓
onderzoeken
        ↓
nieuw antwoord oefenen
        ↓
nieuwe route wordt vertrouwder

Wat kun je ermee?

Wanneer een overtuiging of reactie automatisch opkomt, kun je jezelf vragen:

1. WAAR HEB IK DIT GELEERD?

2. HOE VAAK HEB IK DIT GEHOORD?

3. VAN WIE HEB IK HET GELEERD?

4. HEB IK HET ZELF ONDERZOCHT?

5. WELK BEWIJS IS ERVOOR?

6. WAT ZOU EEN ANDERE VERKLARING KUNNEN ZIJN?

7. WIL IK DEZE OVERTUIGING NOG STEEDS BEHOUDEN?

Daarmee wijs je je verleden niet af.

Je maakt alleen onderscheid tussen:

iets kennen

en

iets bewust kiezen.

Vragen om over na te denken

  • Welke overtuigingen heb ik jarenlang heel vaak gehoord?

  • Welke antwoorden komen automatisch in mijn hoofd op?

  • Welke ideeën voelen vooral vertrouwd en welke heb ik daadwerkelijk onderzocht?

  • Heb ik bepaalde overtuigingen ook buiten mijn eigen omgeving gecontroleerd?

  • Kan iets bekend voelen zonder daardoor automatisch waar te zijn?

  • Welke oude gedachte komt nog steeds als eerste op, ook al denk ik er inmiddels anders over?

  • Welke nieuwe manier van denken wil ik bewust vaker oefenen?

Samengevat

Herhaling maakt informatie
bekender en toegankelijker.

Bekendheid kan soms
aanvoelen als waarheid.

Maar:

VERTROUWD
is niet hetzelfde als
BEWEZEN.

Een automatische gedachte
is ook niet automatisch
jouw bewuste overtuiging.

Je kunt leren herkennen:

‘Dit is wat ik
duizenden keren heb gehoord.’

en daarna