Herkenbare vragen

- Waarom denk ik na één heftig nieuwsbericht ineens dat iets vaak gebeurt?

- Waarom blijven opvallende verhalen sterker hangen dan cijfers?

- Waarom voelt iets waarschijnlijker wanneer ik er meerdere voorbeelden van ken?

- Waarom kunnen verhalen die ik vaak hoor mijn beeld van de werkelijkheid beïnvloeden?

- Waarom maken recente of emotionele gebeurtenissen zoveel indruk?

- Kan een waar verhaal toch een verkeerd beeld geven van hoe vaak iets voorkomt?

- Hoe kan dit binnen religieuze én voormalige religieuze groepen werken?

- Hoe kan ik kansen en risico’s realistischer inschatten?

Wat is de beschikbaarheidsheuristiek?

De beschikbaarheidsheuristiek is een mentale vuistregel waarbij we mede inschatten hoe vaak of waarschijnlijk iets is aan de hand van hoe gemakkelijk voorbeelden ervan in ons geheugen opkomen. Psychologen Amos Tversky en Daniel Kahneman beschreven dit mechanisme in 1973.
Ons brein kan als het ware denken: ‘Ik kan er zo een paar voorbeelden van bedenken, dus het zal wel vaak voorkomen.’ Dat is niet per definitie onlogisch. Dingen die werkelijk vaak gebeuren komen meestal ook vaker in ons geheugen terecht. Maar niet alleen frequentie bepaalt wat gemakkelijk wordt herinnerd. Ook recentheid, emotie, schokkende gebeurtenissen, herhaling en levendige persoonlijke verhalen maken informatie toegankelijker. Daardoor kan iets vaak voelen zonder werkelijk vaak voor te komen.

Een eenvoudig voorbeeld

Stel dat je uitgebreid nieuws ziet over een ernstige vliegramp. Je ziet beelden, leest persoonlijke verhalen en hoort mensen erover praten. Wanneer je kort daarna moet vliegen kan het risico ineens groter voelen.
Dat hoeft niet te betekenen dat vliegen objectief gevaarlijker is geworden. Een vliegramp is op dat moment eenvoudig heel gemakkelijk beschikbaar in je geheugen.
Risico’s waarover nauwelijks verhalen verschijnen kunnen statistisch belangrijker zijn maar minder gevaarlijk voelen, juist omdat er niet onmiddellijk een levendig voorbeeld in gedachten komt.

Waarom gebruikt ons brein zulke vuistregels?

We kunnen niet bij iedere beslissing eerst alle beschikbare statistieken verzamelen. Ons brein gebruikt daarom snelle strategieën — heuristieken — om met beperkte tijd en informatie toch inschattingen te maken.
Dat is vaak nuttig. Wanneer je drie keer bijna bent aangereden op hetzelfde kruispunt is het praktisch dat die ervaringen onmiddellijk in je gedachten komen wanneer je daar opnieuw fietst.
Dezelfde strategie kan ons echter misleiden wanneer de voorbeelden die gemakkelijk beschikbaar zijn niet representatief zijn.
Daarom is er verschil tussen: ‘Dit voorbeeld komt gemakkelijk bij me op’ en ‘Dit gebeurt dus vaak.’

Recente gebeurtenissen voelen vaak belangrijker

Recentheid speelt een grote rol. Na een inbraak in de buurt kan de kans op inbraak plotseling veel groter voelen. Na een verhaal over een zeldzame bijwerking kan die bijwerking waarschijnlijker lijken. Na meerdere verhalen over scheidingen kun je het gevoel krijgen dat relaties bijna altijd mislukken.
Het omgekeerde kan ook gebeuren. Wanneer je vooral succesverhalen hoort, kan een bepaalde keuze juist gemakkelijker of succesvoller lijken dan zij gemiddeld is.
Ons geheugen geeft geen willekeurige steekproef van de werkelijkheid terug. Het geeft vooral terug wat opviel en bleef hangen.

Emotionele verhalen hebben extra invloed

Een statistiek zoals ‘dit gebeurt bij een klein percentage van de mensen’ is abstract. Een persoonlijk verhaal heeft een gezicht, emoties en details.
Dat maakt persoonlijke verhalen waardevol. Ze kunnen duidelijk maken wat een gebeurtenis voor een mens betekent.
Maar een verhaal vertelt niet automatisch hoe vaak iets voorkomt.
Daarom kunnen twee soorten informatie naast elkaar nodig zijn: een persoonlijk verhaal laat zien wat mogelijk is; bredere gegevens helpen beoordelen hoe gebruikelijk het is.

Hoe werkt dit binnen groepen?

Iedere gemeenschap vertelt verhalen. Gezinnen doen dat, bedrijven, politieke bewegingen, religies en groepen van voormalige leden eveneens.
Verhalen kunnen waarden overbrengen, waarschuwen, inspireren en mensen verbinden. Wanneer bepaalde soorten ervaringen vaker worden verteld, worden juist die voorbeelden gemakkelijker beschikbaar in het geheugen.
Dat betekent niet automatisch dat iemand bewust probeert anderen te beïnvloeden. Het is een normaal gevolg van hoe geheugen werkt.
Een nuttige vraag is daarom: ‘Hoe representatief zijn de verhalen die ik vaak hoor?’

Hoe kan dit herkenbaar zijn bij Jehovah’s Getuigen?

Jehovah’s Getuigen publiceren veel persoonlijke ervaringen en levensverhalen. In hun materiaal bestaan bijvoorbeeld verzamelingen over mensen van wie het leven door Bijbelstudie veranderde, geestelijke doelen, tegenslagen en trouw onder moeilijke omstandigheden. Zulke verhalen worden onder andere gebruikt om lezers aan te moedigen en hun geloof te versterken.
Dat is op zichzelf geen denkfout. Een persoonlijke ervaring kan waar, inspirerend en informatief zijn.
Vanuit de beschikbaarheidsheuristiek kun je er wel een extra vraag naast zetten: ‘Vertelt deze ervaring mij wat mogelijk is, of ook hoe vaak dit gemiddeld gebeurt?’
Een ervaring waarin iemand na een bepaalde keuze een bijzonder positieve uitkomst beleeft laat zien dat die uitkomst kan plaatsvinden. Ze vertelt niet automatisch hoeveel mensen dezelfde keuze maakten en een andere uitkomst hadden.

Hetzelfde geldt voor voormalige Jehovah’s Getuigen

De beschikbaarheidsheuristiek werkt niet alleen binnen een religieuze gemeenschap.
Wanneer op een website, forum of in een lotgenotengroep vooral heftige negatieve ervaringen worden gedeeld, kunnen juist die voorbeelden gemakkelijk beschikbaar worden.
Daardoor kan iemand ongemerkt gaan denken dat vrijwel iedere Jehovah’s Getuige precies dezelfde ervaring heeft gehad.
Ook dat hoeft niet representatief te zijn.
De beschikbaarheidsheuristiek werkt aan alle kanten.

Een verhaal kan waar zijn én niet representatief

Dit onderscheid is belangrijk.
Bij een ervaring kun je twee verschillende vragen stellen: ‘Is dit verhaal waar?’ en ‘Hoe vaak komt dit voor?’
Een volledig waar verhaal kan uitzonderlijk zijn.
Stel dat iemand zegt: ‘Mijn buurman rookte zijn hele leven en werd 95.’ Dat kan waar zijn. Maar uit die ene ervaring kun je niet afleiden dat roken gemiddeld ongevaarlijk is.
Andersom vertelt één ernstig ziekteverhaal niet automatisch hoe groot een bepaald risico gemiddeld is.
Voor de vraag hoe vaak iets voorkomt heb je bredere gegevens nodig.

Herhaling maakt informatie toegankelijker

Wanneer hetzelfde soort verhaal vaak terugkomt, wordt het gemakkelijker opgeroepen uit het geheugen.
Dat betekent niet noodzakelijk dat iemand het verhaal alleen door herhaling als waar gaat zien. De eerste stap is eenvoudiger:
het komt gemakkelijker in gedachten.
Juist die toegankelijkheid kan vervolgens beïnvloeden hoe vaak of waarschijnlijk we denken dat iets voorkomt.
Daarom kan herhaling psychologisch invloed hebben zonder dat er sprake hoeft te zijn van bewuste manipulatie.

Beschikbaarheidsheuristiek is niet hetzelfde als confirmation bias

Deze twee mechanismen kunnen samenwerken, maar zijn niet hetzelfde.
Bij de beschikbaarheidsheuristiek is de kernvraag: ‘Welke voorbeelden komen gemakkelijk bij mij op?’
Bij confirmation bias is de kern eerder: ‘Welke informatie merk, zoek of onthoud ik gemakkelijker omdat ze past bij wat ik al geloof?’
Stel dat je denkt dat een bepaalde stad gevaarlijk is. Na een aantal opvallende nieuwsberichten over geweld komen die gebeurtenissen onmiddellijk in gedachten. Dat is beschikbaarheid.
Wanneer je daarna vooral berichten onthoudt die je overtuiging bevestigen en informatie die ermee botst minder aandacht geeft, kan confirmation bias meespelen.

Van mogelijkheid naar waarschijnlijkheid

Een veelgemaakte denkstap is van:
‘Dit is gebeurd’
naar:
‘Dus dit gebeurt vaak.’
Maar die conclusie volgt niet automatisch.
Een persoonlijk voorbeeld kan aantonen dat iets mogelijk is. Om te bepalen of het waarschijnlijk is, heb je meer informatie nodig.
Een bruikbare vraag is daarom:
‘Is dit één opvallend voorbeeld of een representatief patroon?’

Kijk naar de noemer

Een simpele manier om realistischer te denken is vragen:
‘Van hoeveel?’
Stel dat je hoort: ‘Tien mensen kregen deze bijwerking.’ Dat klinkt misschien zorgwekkend.
Maar het beeld verandert wanneer het gaat om 10 van 20 mensen of 10 van 2 miljoen mensen.
Alleen het opvallende aantal is dus onvoldoende. Je hebt ook de noemer nodig.
Dit sluit aan bij een verwant probleem: het negeren van base rates, de algemene frequentie waarmee iets voorkomt.

Hoe kun je realistischer inschatten?

Je hoeft persoonlijke verhalen niet te wantrouwen. Ze bevatten informatie die statistieken soms niet geven.
Voeg alleen een paar extra vragen toe: Hoe vaak gebeurt dit werkelijk? Zijn er bredere cijfers? Welke gevallen hoor ik niet? Zijn zowel succes als mislukking zichtbaar? Is dit voorbeeld representatief? Komt het vooral gemakkelijk in mij op omdat het recent, emotioneel of vaak herhaald is?
Een nuttige herinnering is:
‘Dat ik gemakkelijk een voorbeeld kan bedenken, zegt nog niet hoe waarschijnlijk het is.’

Vragen om over na te denken

  • Welke verhalen schieten mij onmiddellijk te binnen wanneer ik aan dit onderwerp denk?

  • Waarom juist deze voorbeelden?

  • Zijn ze recent, emotioneel, schokkend of vaak herhaald?

  • Weet ik hoe vaak dit werkelijk voorkomt?

  • Welke voorbeelden krijg ik bijna nooit te horen?

  • Heb ik vooral persoonlijke verhalen bekeken of ook bredere gegevens?

  • Zijn zowel positieve als negatieve uitkomsten zichtbaar?

  • Zou mijn inschatting veranderen wanneer ik andere voorbeelden vaker zou horen?

  • Ken ik de noemer: van hoeveel mensen of situaties gaat het eigenlijk?

  • Maak ik onderscheid tussen ‘dit kan gebeuren’ en ‘dit gebeurt waarschijnlijk’?

Samenvatting

De beschikbaarheidsheuristiek is een normale mentale vuistregel waarbij we inschattingen mede baseren op hoe gemakkelijk voorbeelden in ons geheugen beschikbaar zijn.
Dat werkt vaak goed, maar opvallende, recente, emotionele en herhaalde gebeurtenissen zijn gemakkelijker te herinneren. Daardoor kunnen ze vaker of waarschijnlijker lijken dan ze werkelijk zijn.
Een persoonlijk verhaal hoeft daarom niet onwaar te zijn om een vertekend beeld van de frequentie te geven.
Dat geldt binnen religieuze gemeenschappen, voormalige religieuze gemeenschappen, nieuwsmedia en in het dagelijks leven.
De kernvraag is:
‘Denk ik dat dit vaak voorkomt omdat ik goede gegevens heb — of omdat ik er gemakkelijk voorbeelden van kan bedenken?’
Verhalen laten zien wat kan gebeuren. Om te weten hoe vaak het gebeurt, is meestal meer informatie nodig.

Bronnen en verdieping

Amos Tversky & Daniel Kahneman – Availability: A heuristic for judging frequency and probability, 1973, Cognitive Psychology 5(2), 207–232. Het oorspronkelijke wetenschappelijke artikel waarin de beschikbaarheidsheuristiek systematisch werd beschreven.
American Psychological Association – APA Dictionary of Psychology: Availability heuristic. Over hoe gemakkelijk herinnerde informatie inschattingen van waarschijnlijkheid kan beïnvloeden.
Jehovah’s Getuigen – Ervaringen van Jehovah’s Getuigen. Officiële verzameling persoonlijke ervaringen rond onder andere geloof, geestelijke doelen, tegenslag en trouw; hier gebruikt als voorbeeld van de rol van persoonlijke ervaringen.
Jehovah’s Getuigen – Levensverhalen van Jehovah’s Getuigen. Persoonlijke levensverhalen die volgens de organisatie lezers kunnen aanmoedigen en hun geloof kunnen versterken.

Lees ook

Confirmation bias – Waarom merken en onthouden we informatie die past bij wat we al geloven vaak gemakkelijker?
Base-rate neglect – Waarom kan een opvallend voorbeeld ons de algemene frequentie uit het oog laten verliezen?