A - Availability bias / Beschikbaarheidsheuristiek

Herkenbare vragen Waarom denk ik na één heftig nieuwsbericht ineens dat iets vaak gebeurt? Waarom blijven opvallende verhalen sterker hangen dan cijfers? Waarom voelt iets waarschijnlijker wanneer ik er meerdere voorbeelden van ken? Waarom kunnen verhalen die ik vaak hoor mijn beeld van de werkelijkheid beïnvloeden? Hoe kan ik kansen en risico’s realistischer inschatten? Wat is de beschikbaarheidsheuristiek? De beschikbaarheidsheuristiek is een mentale vuistregel waarbij we mede beoordelen hoe vaak of waarschijnlijk iets is aan de hand van hoe gemakkelijk voorbeelden ervan in ons geheugen opkomen . Psychologen Amos Tversky en Daniel Kahneman beschreven dit mechanisme in 1973. Wanneer voorbeelden gemakkelijk beschikbaar zijn, kan ons brein als het ware denken: “Ik kan er zo een paar bedenken, dus het zal wel vaak voorkomen.” Dat is niet per definitie onlogisch. Dingen die werkelijk vaak gebeuren, komen meestal ook vaker in ons geheugen terecht. Maar er is een probleem. Niet alleen frequentie bepaalt wat we gemakkelijk onthouden. Ook deze dingen maken een herinnering toegankelijker: iets is recent gebeurd; het was emotioneel; het was schokkend; het werd vaak herhaald; het verhaal was persoonlijk of levendig; of we hebben het meerdere keren in nieuws, gesprekken of publicaties gezien. Daardoor kan iets vaak voelen zonder dat het werkelijk vaak voorkomt . Een eenvoudig voorbeeld Je hoort in korte tijd uitgebreid over een ernstige vliegramp. Je ziet beelden. Je leest persoonlijke verhalen. Mensen praten erover. Wanneer je een week later moet vliegen, kan het risico ineens groter voelen. Niet noodzakelijk omdat vliegen objectief gevaarlijker is geworden, maar omdat een voorbeeld van een vliegramp op dat moment heel gemakkelijk beschikbaar is in je geheugen . Vergelijk dat met risico’s waarover nauwelijks verhalen verschijnen. Die kunnen statistisch belangrijk zijn, maar minder gevaarlijk voelen omdat er niet onmiddellijk een levendig voorbeeld in je hoofd verschijnt. De American Psychological Association gebruikt precies dit soort goed gepubliceerde gebeurtenissen, waaronder vliegtuigongelukken, om de beschikbaarheidsheuristiek uit te leggen. Waarom gebruikt ons brein zo’n vuistregel? We kunnen onmogelijk voor iedere beslissing eerst alle beschikbare statistieken verzamelen. Ons brein gebruikt daarom allerlei snelle strategieën — heuristieken — om met beperkte tijd en informatie toch een inschatting te kunnen maken. Dat is meestal heel praktisch. Wanneer je drie keer achter elkaar bijna wordt aangereden op hetzelfde kruispunt, is het nuttig dat die ervaringen gemakkelijk in je opkomen wanneer je daar opnieuw fietst. Maar dezelfde mentale strategie kan ons misleiden wanneer de voorbeelden die we onthouden niet representatief zijn. Daarom is het verschil belangrijk tussen: “Dit voorbeeld komt gemakkelijk bij me op.” en: “Dit gebeurt dus vaak.” Dat zijn niet automatisch dezelfde uitspraken. Recente gebeurtenissen voelen vaak belangrijker Recentheid speelt hierbij een grote rol. Na een inbraak in de buurt kan de kans op inbraak plotseling veel groter voelen. Na een verhaal over een zeldzame bijwerking kan die bijwerking veel waarschijnlijker lijken. Na verschillende verhalen over scheidingen kun je het gevoel krijgen dat relaties bijna altijd mislukken. En na meerdere succesverhalen kan iets juist gemakkelijker of succesvoller lijken dan het gemiddeld is. Het geheugen presenteert ons geen willekeurige steekproef van de werkelijkheid. Het geeft vooral terug wat opviel en bleef hangen . Emotionele verhalen hebben extra invloed Een statistiek als: “Dit gebeurt bij een klein percentage van de mensen.” is abstract. Een persoonlijk verhaal over iemand bij wie het daadwerkelijk gebeurde, heeft een gezicht, emoties en details. Dat maakt verhalen waardevol: ze kunnen ons laten begrijpen wat een gebeurtenis voor een mens betekent. Maar een verhaal vertelt niet automatisch hoe vaak iets voorkomt. Daarom kunnen twee soorten informatie allebei belangrijk zijn: een persoonlijk verhaal vertelt wat mogelijk is; bredere gegevens helpen beoordelen hoe gebruikelijk het is. Hoe kan dit binnen een groep werken? Elke gemeenschap vertelt verhalen. Gezinnen doen dat. Bedrijven doen dat. Politieke bewegingen doen dat. Religies doen dat. Ook groepen van voormalige leden doen dat. Verhalen kunnen waarden overbrengen, waarschuwen, inspireren en mensen met elkaar verbinden. Wanneer bepaalde soorten ervaringen vaak worden verteld, worden juist die voorbeelden gemakkelijker beschikbaar in het geheugen. Dat betekent niet automatisch dat iemand bewust probeert het denken van anderen te beïnvloeden. Het is een normaal gevolg van hoe menselijk geheugen werkt. De nuttige vraag wordt daarom: “Hoe representatief zijn de verhalen die ik vaak hoor?” Hoe kan dit herkenbaar zijn bij Jehovah’s Getuigen? Jehovah’s Getuigen publiceren veel persoonlijke ervaringen en levensverhalen. Op JW.org bestaat bijvoorbeeld een afzonderlijke verzameling Ervaringen van Jehovah’s Getuigen , met rubrieken zoals De Bijbel verandert levens , Geestelijke doelen bereiken , Omgaan met tegenslagen en Trouw ondanks beproevingen . Daarnaast bevat JW.org honderden levensverhalen. De organisatie zegt daar zelf over dat deze verhalen lezers kunnen aanmoedigen en hun geloof versterken . Dat is op zichzelf geen voorbeeld van een denkfout. Persoonlijke ervaringen kunnen inspirerend en informatief zijn. Vanuit de psychologie van beschikbaarheid kun je er alleen een extra vraag naast zetten: “Vertelt deze ervaring mij wat mogelijk is, of vertelt zij mij ook hoe vaak dit gemiddeld gebeurt?” Bijvoorbeeld: Een ervaring waarin iemand na een bepaalde keuze een bijzonder positieve uitkomst beleeft, laat zien dat zo'n uitkomst kan plaatsvinden. Maar één of meerdere ervaringen vertellen niet automatisch hoeveel mensen dezelfde keuze maakten en een andere uitkomst hadden. Hetzelfde principe geldt buiten Jehovah’s Getuigen. Ook op een website voor voormalige Getuigen kunnen vooral heftige negatieve verhalen gemakkelijk beschikbaar worden. Daardoor kan iemand ongemerkt gaan denken dat iedere Jehovah’s Getuige precies dezelfde ervaringen heeft gehad. Ook dat hoeft niet representatief te zijn. De beschikbaarheidsheuristiek werkt aan alle kanten. Een verhaal kan waar zijn én toch niet representatief Dit onderscheid is bijzonder belangrijk. Wanneer iemand een werkelijk gebeurde ervaring vertelt, zijn er twee afzonderlijke vragen: 1. Is dit verhaal waar? 2. Hoe vaak komt zoiets voor? Een volledig waar verhaal kan toch uitzonderlijk zijn. Stel dat iemand zegt: “Mijn buurman rookte zijn hele leven en werd 95.” Dat kan helemaal waar zijn. Maar uit die ene ervaring kun je niet afleiden dat roken gemiddeld ongevaarlijk is. Andersom kan één ernstig ziekteverhaal evenmin vertellen hoe groot een bepaald risico gemiddeld is. Voor de tweede vraag heb je bredere gegevens nodig. Herhaling maakt informatie toegankelijker Wanneer hetzelfde soort verhaal steeds opnieuw verschijnt, kan het vertrouwd en belangrijk gaan voelen. Dat betekent niet noodzakelijk dat iemand het verhaal letterlijk vaker gaat geloven omdat het herhaald wordt. Het betekent eerst iets eenvoudigers: het komt gemakkelijker in gedachten. En juist die toegankelijkheid kan vervolgens onze schatting beïnvloeden van hoe vaak iets voorkomt of hoe waarschijnlijk iets is. Dat maakt herhaling psychologisch krachtig, zelfs zonder dat iemand bewust probeert te overtuigen. Beschikbaarheid is niet hetzelfde als confirmation bias Deze twee begrippen kunnen samenwerken, maar zijn niet hetzelfde. Bij de beschikbaarheidsheuristiek gaat het vooral om: “Welke voorbeelden komen gemakkelijk bij mij op?” Bij confirmation bias gaat het vooral om: “Welke informatie merk, zoek of onthoud ik gemakkelijker omdat ze past bij wat ik al geloof?” Stel dat je denkt dat een bepaalde stad gevaarlijk is. Na verschillende opvallende nieuwsberichten over geweld kunnen die voorbeelden gemakkelijk beschikbaar worden. Dat is beschikbaarheid. Wanneer je vervolgens vooral nieuwsberichten onthoudt die je overtuiging bevestigen en informatie die ermee botst minder aandacht geeft, speelt confirmation bias mee. Wat kun je ermee? Je hoeft verhalen niet te wantrouwen. Voeg alleen een paar extra vragen toe: Hoe vaak gebeurt dit werkelijk? Is dit één opvallend voorbeeld of een representatief patroon? Zijn er bredere cijfers beschikbaar? Welke gevallen hoor ik niet? Zijn succes én mislukking zichtbaar? Komt dit voorbeeld gemakkelijk in mij op omdat het vaak voorkomt, of omdat het emotioneel, recent of vaak herhaald is? Een heel nuttige zin is: “Dat ik gemakkelijk een voorbeeld kan bedenken, zegt nog niet hoe waarschijnlijk het is.” Kijk naar de noemer Een simpele manier om realistischer te denken is vragen: “Van hoeveel?” Stel dat je hoort: “Tien mensen kregen deze bijwerking.” Dat klinkt misschien zorgwekkend. Maar het beeld verandert wanneer je weet of het gaat om: 10 van de 20 mensen of: 10 van de 2 miljoen mensen. Het opvallende aantal alleen is onvoldoende. Je hebt ook de noemer nodig. Dit sluit aan bij een verwant psychologisch probleem: het negeren van zogenaamde base rates — de algemene frequentie waarmee iets voorkomt. Vragen om over na te denken Welke verhalen schieten mij onmiddellijk te binnen wanneer ik aan dit onderwerp denk? Waarom juist deze? Zijn ze recent, emotioneel of vaak herhaald? Weet ik hoe vaak dit werkelijk voorkomt? Welke voorbeelden krijg ik zelden te horen? Heb ik vooral persoonlijke verhalen of ook bredere gegevens bekeken? Zou mijn inschatting veranderen wanneer ik andere voorbeelden vaker zou horen? Maak ik onderscheid tussen “dit kan gebeuren” en “dit gebeurt waarschijnlijk” ? Samenvatting De beschikbaarheidsheuristiek is een normale mentale vuistregel waarbij we inschattingen mede baseren op hoe gemakkelijk voorbeelden in ons geheugen beschikbaar zijn. Dat werkt vaak goed. Maar opvallende, recente, emotionele en herhaalde gebeurtenissen zijn gemakkelijker te herinneren. Daardoor kunnen ze vaker of waarschijnlijker lijken dan ze werkelijk zijn. Een persoonlijk verhaal hoeft daarom niet onwaar te zijn om een vertekend beeld van de frequentie te geven. De kernvraag is: “Denk ik dat dit vaak voorkomt omdat ik goede gegevens heb — of omdat ik er gemakkelijk voorbeelden van kan bedenken?” Verhalen laten zien wat kan gebeuren . Om te weten hoe vaak het gebeurt , is meestal meer informatie nodig. Bronnen en verdieping Amos Tversky & Daniel Kahneman (1973), Availability: A heuristic for judging frequency and probability , Cognitive Psychology , 5(2), 207–232. Het oorspronkelijke wetenschappelijke artikel waarin de beschikbaarheidsheuristiek systematisch werd beschreven. De onderzoekers lieten zien dat mensen frequentie en waarschijnlijkheid mede inschatten op basis van het gemak waarmee voorbeelden of gebeurtenissen in gedachten komen. American Psychological Association, APA Dictionary of Psychology – Availability heuristic . Beschrijft hoe opvallende en gemakkelijk herinnerde informatie ertoe kan leiden dat mensen gebeurtenissen waarschijnlijker inschatten dan gerechtvaardigd is. Jehovah’s Getuigen, Ervaringen van Jehovah’s Getuigen . Officiële JW.org -verzameling met persoonlijke ervaringen rond onder andere geloof, geestelijke doelen, tegenslag en trouw. Deze bron wordt hier alleen gebruikt om feitelijk te laten zien welke rol persoonlijke ervaringen binnen de publicaties hebben. Jehovah’s Getuigen, Levensverhalen van Jehovah’s Getuigen . JW.org beschrijft deze verzameling levensverhalen als verhalen die lezers kunnen aanmoedigen en hun geloof kunnen versterken. Lees ook Confirmation bias – waarom informatie die past bij wat we al geloven gemakkelijker onze aandacht krijgt. Base-rate neglect – waarom we algemene cijfers soms negeren wanneer een persoonlijk verhaal overtuigender voelt. Representativiteitsheuristiek – waarom iets waarschijnlijk kan lijken omdat het past bij ons beeld van een typische situatie. Framing – hoe dezelfde informatie anders kan overkomen afhankelijk van de manier waarop ze wordt gepresenteerd. Negativity bias – waarom negatieve gebeurtenissen vaak meer aandacht krijgen en sterker blijven hangen dan positieve. Salience – waarom opvallende informatie gemakkelijker onze aandacht en herinnering domineert. Herhalingseffect – waarom herhaalde informatie vertrouwder en soms geloofwaardiger kan gaan voelen. Sociale invloed – hoe informatie van de mensen en groepen om ons heen mede bepaalt wat onze aandacht krijgt. Kritisch denken – hoe je verhalen, gegevens en bronnen naast elkaar kunt leggen voordat je een conclusie trekt.