Herkenbare vragen

- Staat er letterlijk in de Bijbel dat mensen een vrije wil hebben?

- Welke Bijbelteksten gebruiken Jehovah’s Getuigen om vrije wil te onderbouwen?

- Betekent vrije wil dat iedere keuze even aanvaardbaar is voor God?

- Kun je volgens de JG-leer zelf kiezen om Jehovah wel of niet te dienen?

- Wat betekent ‘Jehovah dienen’ binnen de organisatie van Jehovah’s Getuigen?

- Welke gevolgen worden aan die keuze verbonden?

- Hoe wordt vrije wil verbonden met eeuwig leven op een paradijsaarde?

- Waarom interpreteren andere christelijke kerken dezelfde Bijbel anders?

- Kunnen vrije wil en Gods leiding tegelijkertijd bestaan?

- Is kunnen kiezen hetzelfde als je werkelijk vrij voelen om voor beide mogelijkheden te kiezen?

Wat betekent vrije wil?

Met vrije wil wordt meestal bedoeld dat mensen in zekere mate zelf keuzes kunnen maken en niet volledig door instinct, het lot of een vooraf vastgesteld programma worden aangestuurd.
De Bijbel geeft echter nergens een filosofische definitie zoals:
‘Vrije wil betekent dat...’
In plaats daarvan lezen we verhalen en teksten waarin mensen kiezen, worden gewaarschuwd, beloond of verantwoordelijk worden gehouden voor hun handelen.
Verschillende christelijke tradities trekken uit die teksten vervolgens conclusies over hoe vrij de menselijke wil is.

BIJBELTEKSTEN
over keuze en verantwoordelijkheid
        ↓
INTERPRETATIE
hoe vrij is de menselijke wil?
        ↓
VERSCHILLENDE
christelijke leerstellingen

Daarom is het belangrijk onderscheid te maken tussen:
wat een Bijbeltekst letterlijk zegt
en:
welke theologische conclusie daaruit wordt getrokken.

Hoe interpreteren Jehovah’s Getuigen vrije wil?

Jehovah’s Getuigen leren dat Jehovah mensen met een vrije wil heeft geschapen.
JW.org omschrijft vrije wil als het vermogen om zelf beslissingen te nemen in plaats van dat God of het lot bepaalt wat iemand doet.
In JG-publicaties wordt benadrukt dat mensen geen robots zijn en zelf mogen kiezen of zij Jehovah willen dienen. Tegelijk wordt Jehovah dienen voorgesteld als de beste keuze.

JEHOVAH GEEFT
VRIJE WIL
      ↓
JE KUNT KIEZEN
      ↓
JE KUNT JEHOVAH
WEL OF NIET DIENEN
      ↓
VOLGENS DE JG-LEER
IS JEHOVAH DIENEN
DE JUISTE KEUZE

Vrije wil betekent binnen deze leer dus niet:
‘God vindt alle mogelijke keuzes even goed.’
Het betekent eerder:
‘Je kunt zelf kiezen, maar God heeft bekendgemaakt welke keuze goed is.’

Welke Bijbelteksten worden gebruikt?

Een aantal teksten speelt regelmatig een rol.
Genesis 1:26 — mensen zijn volgens Genesis naar Gods beeld gemaakt. Jehovah’s Getuigen leiden hier onder andere uit af dat mensen eigenschappen en keuzevermogen hebben.
Genesis 2:16-17 — Adam en Eva kregen vrijheid, maar ook een grens. Dit wordt geïnterpreteerd als vrijheid binnen grenzen.
Deuteronomium 30:19-20 — Israël krijgt een keuze tussen leven en dood en wordt aangespoord het leven te kiezen.
Jozua 24:15 — Jozua zegt tegen de Israëlieten dat zij moeten kiezen wie zij willen dienen.
Mattheüs 22:37 — liefde voor God hoort vrijwillig te zijn. Liefde die uitsluitend wordt afgedwongen, zou volgens deze redenering geen echte liefde zijn.

Vrije wil betekent geen absolute vrijheid

Jehovah’s Getuigen maken zelf onderscheid tussen menselijke vrijheid en absolute vrijheid.
Alleen Jehovah zou absolute vrijheid hebben. Menselijke vrijheid kent grenzen.
Adam en Eva zijn daarvan het bekendste voorbeeld:

ZE KONDEN KIEZEN

maar:

NIET IEDERE KEUZE
WAS VOLGENS GOD
GOED

Dat is overigens niet uniek voor Jehovah’s Getuigen.
Binnen vrijwel iedere christelijke ethiek betekent vrije wil niet:
‘Goed en kwaad zijn evenwaardig.’
De discussie gaat eerder over:
hoe vrij is de menselijke wil, wat kan de mens uit zichzelf en welke rol spelen God, zonde, genade en gehoorzaamheid?

Wat betekent ‘Jehovah dienen’?

Hier wordt de interpretatie specifieker.
Binnen Jehovah’s Getuigen betekent Jehovah dienen niet uitsluitend:
‘Ik lees zelf de Bijbel en bepaal volledig zelfstandig wat God van mij verlangt.’
Jehovah’s Getuigen geloven dat God tegenwoordig een zichtbare organisatie gebruikt.
Volgens hun eigen publicaties leidt Jehovah zijn volk door Jezus, de Bijbel en een zichtbare organisatie. Het Besturende Lichaam heeft binnen die structuur een centrale leidinggevende functie.

IK HEB VRIJE WIL
      ↓
IK KAN ZELF KIEZEN
      ↓
DE BIJBEL MAAKT
GODS WIL BEKEND
      ↓
DE ORGANISATIE LEGT
BIJBELSE LEER EN
BEGINSELEN UIT
      ↓
IK BESLIS OF IK
DAARNAAR WIL LEVEN

Jehovah’s Getuigen zullen dit vanuit hun geloofsperspectief niet zien als het verdwijnen van vrije wil.
De organisatie geeft volgens deze visie juist Bijbelse leiding zodat iemand zijn vrijheid goed kan gebruiken.

Waar begint interpretatie?

Een Bijbeltekst kan bijvoorbeeld zeggen:
‘Kies het leven.’
Daarna volgen twee verschillende vragen:

1. WAT ZEGT
DE BIJBELTEKST?

        ↓

2. WIE BEPAALT HOE
DIE TEKST VANDAAG
WORDT TOEGEPAST?

De tweede vraag gaat over interpretatie en gezag.
Bij Jehovah’s Getuigen speelt de uitleg van de organisatie daarin een belangrijke rol.
Andere christelijke tradities organiseren dat gezag anders.

Vrije wil en gehoorzaamheid

Binnen de JG-leer zijn vrije wil en gehoorzaamheid geen tegenstellingen.

GOD DWINGT
MIJ NIET
      ↓
IK KAN ZELF KIEZEN
      ↓
GOD HEEFT WEL
BEPAALD WAT GOED IS
      ↓
LIEFDE VOOR GOD
MOET MIJ MOTIVEREN
OM HEM TE GEHOORZAMEN

JG-publicaties benadrukken dat Jehovah niet wil dat mensen hem uitsluitend dienen omdat zij bang zijn of zich onder druk gezet voelen, maar uit liefde en dankbaarheid.
Vrijwillige gehoorzaamheid wordt binnen deze theologie dus juist gezien als een uitdrukking van vrije wil.

Maar een keuze kan gevolgen hebben

Dat iemand kan kiezen, betekent niet dat alle keuzes dezelfde gevolgen hebben.
Deuteronomium 30 geeft daarvan een duidelijk voorbeeld:

KEUZE

leven
of
dood

   ↓

AANSPORING

‘kies het leven’

Er is volgens deze uitleg dus een keuze, terwijl tegelijkertijd één mogelijkheid nadrukkelijk wordt aanbevolen.
Jehovah’s Getuigen passen hetzelfde principe toe op de keuze om Jehovah wel of niet te dienen.

Vrije wil en het aardse paradijs

De keuze krijgt binnen de JG-leer extra betekenis door de toekomstverwachting.
Jehovah’s Getuigen geloven dat 144.000 mensen met Jezus vanuit de hemel zullen regeren. Voor de grote meerderheid van trouwe mensen verwachten zij eeuwig leven op een herstelde paradijsaarde.
Psalm 37:29 speelt daarbij een belangrijke rol:

‘De rechtvaardigen zullen de aarde bezitten en ze zullen er eeuwig leven.’

JEHOVAH GEEFT
VRIJE WIL
      ↓
DE MENS KAN
HEM WEL OF NIET DIENEN
      ↓
JEHOVAH DIENEN
IS VOLGENS DE LEER
DE JUISTE WEG
      ↓
REDDING IS MOGELIJK
DOOR CHRISTUS
      ↓
VOOR DE MEESTE TROUWE
MENSEN:
EEUWIG LEVEN
OP AARDE

Jehovah’s Getuigen leren daarbij niet dat iemand eeuwig leven eenvoudigweg verdient door gehoorzaamheid. Redding wordt verbonden met Jezus’ offer en Gods onverdiende goedheid, terwijl geloof volgens hun uitleg zichtbaar wordt in iemands manier van leven.

Is ‘kies Jehovah of sterf’ een juiste samenvatting?

Critici formuleren het soms zo.
Als korte polemische samenvatting is dat begrijpelijk, maar voor een neutraal artikel is het te eenvoudig.
Jehovah’s Getuigen zouden hun leer eerder zo omschrijven:
God biedt mensen leven aan, waarschuwt voor de gevolgen van zonde en laat ieder mens zelf beslissen.
Daartegenover kan de vraag worden gesteld:
Hoe vrij voelt een keuze wanneer één mogelijkheid met eeuwig leven en Gods goedkeuring wordt verbonden en de andere uiteindelijk niet?
Dat zijn twee verschillende manieren om naar hetzelfde leerstelsel te kijken.

Kun je kiezen als één mogelijkheid sterk wordt aanbevolen?

Ja.
Een keuze houdt niet automatisch op een keuze te zijn omdat één mogelijkheid sterk wordt aanbevolen.
Bijvoorbeeld:

‘Je mag zelf kiezen
of je rookt.

Maar ik raad je
zeer sterk aan
het niet te doen.’

Er bestaat nog steeds een keuze.
De interessantere vraag wordt daarom:
‘Bestaan er twee mogelijkheden?’
én:
‘Welke gevolgen en betekenissen zijn aan die mogelijkheden verbonden?’

Kunnen vrijwilligheid en sterke beïnvloeding tegelijk bestaan?

Ja.
Iemand kan oprecht zeggen:
‘Ik kies zelf om Jehovah te dienen.’
terwijl die keuze tegelijkertijd wordt gevormd door opvoeding, Bijbelinterpretatie, familie, gemeenschap en verwachtingen over de toekomst.
Dat maakt de keuze niet automatisch onecht.
Vrijwel iedere menselijke keuze ontstaat binnen een context.

WAT KIEST IEMAND?

        én

WELKE INTERPRETATIE
VAN DE BIJBEL GEEFT
DIE KEUZE BETEKENIS?

Zegt de Bijbel alleen dingen die vrije wil ondersteunen?

Nee.
Er zijn teksten die sterk klinken als menselijke keuze:
Deuteronomium 30:19 — kies het leven.
Jozua 24:15 — kies wie je wilt dienen.
Maar er zijn ook teksten waarin Gods initiatief sterk wordt benadrukt.
Johannes 6:44 — niemand kan tot Jezus komen tenzij de Vader hem trekt.
Efeziërs 2:8-9 — redding wordt verbonden met genade en niet met menselijke verdienste.
Romeinen 9 — Paulus spreekt uitgebreid over Gods keuze en barmhartigheid.

SOMMIGE TEKSTEN
benadrukken:
MENSELIJKE KEUZE

ANDERE TEKSTEN
benadrukken:
GODS INITIATIEF

        ↓

VERSCHILLENDE
THEOLOGISCHE
INTERPRETATIES

Daarom bestaat binnen het christendom al eeuwen discussie over de menselijke wil.

Hoe kijken andere christenen hiernaar?

Er bestaat niet één christelijke visie tegenover die van Jehovah’s Getuigen.
De Rooms-Katholieke Kerk leert dat mensen werkelijk kunnen kiezen en verantwoordelijk zijn voor vrijwillige handelingen. Tegelijk wordt vrijheid verbonden met het goede en met Gods genade.
Binnen de Methodistische/Wesleyaanse traditie wordt benadrukt dat Gods genade eerst komt en de mens in staat stelt daarop te reageren. De mens kan vervolgens aanvaarden of afwijzen.
Binnen klassiek gereformeerde tradities ligt meer nadruk op Gods initiatief. De gevallen mens kan volgens die uitleg niet volledig uit eigen kracht tot reddend geloof komen; Gods genade moet daaraan voorafgaan.

DEZELFDE BIJBEL

        ↓

Jehovah’s Getuigen
Rooms-Katholiek
Wesleyaans
Gereformeerd
andere stromingen

        ↓

VERSCHILLENDE
INTERPRETATIES VAN:

vrije wil
genade
gehoorzaamheid
redding
Gods leiding

De verschillen ontstaan dus niet alleen door welke woorden in de Bijbel staan, maar ook door:
welke teksten het zwaarst wegen,
hoe teksten met elkaar worden verbonden,
en wie of wat gezag krijgt bij de uitleg ervan.

Kun je de JG-leer rechtstreeks uit één Bijbeltekst lezen?

Teksten over keuze bestaan duidelijk.
Teksten over gehoorzaamheid bestaan ook.
Maar het complete JG-leerstelsel bestaat uit meerdere onderdelen:

vrije wil
+
Jehovah’s zichtbare organisatie
+
Besturend Lichaam
+
144.000 in de hemel
+
grote groep eeuwig op aarde
+
specifieke normen
voor aanbidding

Dat geheel staat niet als één kant-en-klaar systeem in één Bijbeltekst.
Het ontstaat door verschillende Bijbelgedeelten met elkaar te verbinden.
Dat geldt overigens ook voor veel andere christelijke theologische systemen.
De vragen onder Bijbel en interpretatie zijn daarom steeds:
Welke tekst staat er?
Welke conclusie wordt daaruit getrokken?
Welke tussenstappen zijn nodig om van de tekst bij de leerstelling te komen?

Gods wil en de uitleg van een organisatie

Jehovah’s Getuigen stellen de Bijbel en het Besturende Lichaam niet officieel gelijk.
De Bijbel geldt als Gods geïnspireerde Woord. Het Besturende Lichaam zegt zelf niet geïnspireerd of onfeilbaar te zijn.
Tegelijkertijd leert de organisatie dat Jehovah een zichtbare organisatie gebruikt en dat centrale leiding nodig is.
Daardoor kan een gelovige in de praktijk deze stappen tegenkomen:

WAT WIL JEHOVAH?
      ↓
WAT ZEGT DE BIJBEL?
      ↓
HOE LEGT DE
ORGANISATIE DEZE
TEKST UIT?
      ↓
WAT BETEKENT DAT
VOOR MIJN KEUZE?

Juist onder Bijbel en interpretatie is het nuttig deze stappen afzonderlijk zichtbaar te maken.

Is kunnen kiezen hetzelfde als je vrij voelen om te kiezen?

Dit is niet meer uitsluitend een Bijbelse vraag, maar ook een psychologische en filosofische.

A
Jehovah dienen

B
Jehovah niet dienen

Formeel bestaan beide mogelijkheden.
Maar binnen het geloof hebben zij niet dezelfde betekenis.
De ene wordt verbonden met:
Gods goedkeuring, waarheid, de geloofsgemeenschap, hoop op eeuwig leven.
De andere kan worden verbonden met verlies van Gods goedkeuring en uiteindelijk het niet ontvangen van eeuwig leven.
Daarom kun je onderscheid maken tussen:
‘Ik mág kiezen.’
en:
‘Ik ervaar beide keuzes als werkelijk open mogelijkheden.’
Dat onderscheid bewijst niet dat vrije wil ontbreekt.
Het laat wel zien dat keuzevrijheid en de gevolgen van een keuze twee verschillende onderwerpen zijn.

Vrije wil betekent niet dat keuzes zonder gevolgen moeten zijn

Een vrije keuze hoeft niet consequentieloos te zijn.
Mensen kunnen vrij kiezen om een relatie te beëindigen, een contract niet te tekenen of een medische behandeling te weigeren. Zulke keuzes kunnen grote gevolgen hebben zonder dat de mogelijkheid om te kiezen daardoor automatisch verdwijnt.
De diepere vraag is daarom:

WANNEER ZIJN
GEVOLGEN EEN NORMAAL
ONDERDEEL VAN EEN KEUZE?

en

WANNEER WORDEN
GEVOLGEN ZO ZWAAR
DAT ZE DE ERVAREN
VRIJHEID STERK
BEÏNVLOEDEN?

Daar bestaan verschillende filosofische, psychologische en theologische antwoorden op.

Vragen om over na te denken

  • Welke Bijbelteksten ondersteunen volgens mij het idee dat mensen werkelijk kunnen kiezen?

  • Welke teksten leggen juist veel nadruk op Gods initiatief, genade of keuze?

  • Hoe combineer ik die twee groepen teksten?

  • Staat mijn definitie van vrije wil letterlijk in de Bijbel, of is zij een interpretatie van verschillende teksten?

  • Wat betekent Deuteronomium 30:19 voor mij: echte keuze, een oproep tot gehoorzaamheid, of beide?

  • Welke stappen zijn nodig om van een Bijbeltekst naar een specifieke JG-leerstelling te komen?

  • Maak ik onderscheid tussen wat de Bijbel zegt en hoe een religieuze organisatie die tekst toepast?

  • Kan ik vrijwillig voor iets kiezen terwijl mijn opvoeding en gemeenschap mijn keuze sterk hebben gevormd?

  • Is sterke beïnvloeding hetzelfde als dwang?

  • Is kunnen kiezen hetzelfde als je vrij voelen om beide mogelijkheden te kiezen?

  • Kan een keuze vrij zijn wanneer één mogelijkheid met grote beloningen wordt verbonden en de andere met ernstige gevolgen?

  • Waarom komen verschillende christelijke tradities met dezelfde Bijbel tot verschillende conclusies?

  • Welke overtuiging zou ik hebben wanneer ik dezelfde Bijbelteksten opnieuw zou lezen zonder vooraf een bepaalde uitleg als uitgangspunt te nemen?

  • Mag mijn interpretatie veranderen wanneer ik na onderzoek tot een andere conclusie kom?

Samenvatting

De Bijbel bevat geen uitgewerkte filosofische definitie van vrije wil.
Wel staan er veel teksten waarin mensen worden opgeroepen te kiezen en verantwoordelijk worden gehouden voor hun handelen.
Jehovah’s Getuigen interpreteren zulke teksten als bewijs dat Jehovah mensen werkelijk keuzevrijheid heeft gegeven. Mensen zijn volgens deze leer geen robots en mogen zelf kiezen of zij Jehovah willen dienen.
Tegelijk wordt Jehovah dienen als de juiste keuze gepresenteerd.

NIET:

‘iedere keuze is
voor God even goed’

MAAR:

‘ik kan zelf kiezen,
terwijl God heeft
bekendgemaakt welke
keuze juist is’

Jehovah’s Getuigen geloven bovendien dat God een zichtbare organisatie gebruikt om zijn volk te leiden. Daardoor wordt de vraag naar vrije wil ook verbonden met de manier waarop Bijbelteksten door de organisatie worden geïnterpreteerd en toegepast.
Andere christelijke tradities lezen dezelfde Bijbelteksten anders. Sommige leggen meer nadruk op menselijke keuze, andere sterker op Gods genade of initiatief.
Daarom is vrije wil bij uitstek een onderwerp van Bijbel en interpretatie.
De Bijbel bevat zowel krachtige oproepen tot menselijke keuze als teksten die Gods initiatief benadrukken.
De centrale vraag wordt daarom niet alleen:
‘Heb ik vrije wil?’
maar ook:
‘Welke Bijbelteksten gebruik ik om dat te geloven — en hoeveel van mijn antwoord komt uit de tekst zelf en hoeveel uit de interpretatie die ik ervan heb geleerd?’

Bronnen

Jehovah’s Getuigen — Wat zegt de Bijbel over de vrije wil?
Jehovah’s Getuigen — Wat doe jij met je vrije wil?
De Wachttoren — Heb je waardering voor je vrije wil?
Jehovah’s Getuigen — Hoe leidt Jehovah zijn organisatie?
Jehovah’s Getuigen — Wat geloven Jehovah’s Getuigen?
Nieuwewereldvertaling van de Bijbel — Genesis 1:26.
Nieuwewereldvertaling van de Bijbel — Genesis 2:16-17.
Nieuwewereldvertaling van de Bijbel — Deuteronomium 30:19-20.
Nieuwewereldvertaling van de Bijbel — Jozua 24:15.
Nieuwewereldvertaling van de Bijbel — Psalm 37:29.
Nieuwewereldvertaling van de Bijbel — Mattheüs 22:37.
Nieuwewereldvertaling van de Bijbel — Johannes 6:44.
Nieuwewereldvertaling van de Bijbel — Romeinen 9.
Nieuwewereldvertaling van de Bijbel — Efeziërs 2:8-9.
Catechismus van de Rooms-Katholieke Kerk — Freedom and Responsibility.
United Methodist Church — Article VIII: Of Free Will.
Westminster Confession of Faith — Chapter IX: Of Free Will.