Herkenbare vragen

- Waarom kan ik soms pas goed nadenken wanneer ik me veilig voel?

- Hoe merk ik het verschil tussen werkelijke onveiligheid en angst voor wat er misschien kan gebeuren?

- Wat is het verschil tussen veiligheid zoeken en steeds meer vermijden?

- Waarom durf ik bij sommige mensen wel eerlijk te spreken en bij andere niet?

- Kan ik mij emotioneel veilig voelen terwijl er praktisch nog onzekerheid is over bijvoorbeeld wonen, inkomen of relaties?

- Wat heb ik nodig om zelfstandig een keuze te kunnen maken zonder voortdurend op mogelijke reacties van anderen te letten?

- Hoe kan ik stap voor stap meer veiligheid in mijn leven opbouwen?

Wat is veiligheid?

Veiligheid betekent niet alleen dat er geen direct lichamelijk gevaar is. Mensen kunnen op verschillende gebieden veiligheid nodig hebben: lichamelijk, psychologisch, sociaal, financieel en praktisch.
Psychologische veiligheid betekent in brede zin dat iemand voldoende ruimte ervaart om vragen te stellen, gevoelens te uiten, fouten toe te geven of een afwijkende mening te hebben zonder buitensporige angst voor vernedering, straf of afwijzing.

VEILIGHEID KAN GAAN OVER

lichamelijke veiligheid
sociale veiligheid
psychologische veiligheid
financiële veiligheid
woonzekerheid
betrouwbare relaties
ruimte om te spreken
ruimte om te kiezen

In wetenschappelijk onderzoek wordt de term psychologische veiligheid vaak gebruikt voor groepen en teams: durven mensen spreken, vragen stellen en fouten benoemen zonder bang te zijn voor negatieve sociale gevolgen? In dit artikel gebruiken we het begrip iets breder, voor de ervaren ruimte om eerlijk te kunnen denken, spreken en handelen.

Waarom helpt veiligheid om na te denken?

Wanneer iemand acute dreiging ervaart, krijgt bescherming vanzelf meer prioriteit. Aandacht kan zich dan sterker richten op mogelijke gevaren: Wat gaat er gebeuren? Wie wordt boos? Wat moet ik doen om problemen te voorkomen?
Dat kan ten koste gaan van rustig onderzoeken, verschillende mogelijkheden afwegen en nieuwe informatie opnemen.

ERVAREN DREIGING
      ↓
aandacht naar gevaar
      ↓
sneller reageren
meer controleren
meer voorzichtigheid
      ↓
minder ruimte voor
rustig onderzoeken

Dat betekent niet dat iemand volledig ontspannen moet zijn voordat hij kan nadenken. Mensen kunnen ook onder spanning leren en beslissingen nemen. Het gaat eerder om voldoende veiligheid om niet voortdurend in bescherming of verdediging te hoeven staan.

Veiligheid is niet hetzelfde als nooit ongemak voelen

Een belangrijk onderscheid is dat veiligheid niet betekent dat je nooit spanning, onzekerheid of ongemak ervaart.
Nieuwe situaties, eerlijke gesprekken, grenzen stellen of een andere mening uitspreken kunnen ongemakkelijk zijn zonder werkelijk onveilig te zijn.

VEILIGHEID

Ik mag spanning voelen
en toch mezelf blijven


VERMIJDING

Ik probeer iedere vorm
van spanning te voorkomen

Wanneer veiligheid wordt opgevat als ‘ik mag me nooit ongemakkelijk voelen’, kan het leven juist steeds kleiner worden. Dingen vermijden geeft vaak tijdelijk rust, maar kan er ook voor zorgen dat angstige verwachtingen nooit worden getest.

Echte dreiging en verwachte dreiging

Niet iedere angst is overdreven. Soms bestaan er reële risico’s.
Iemand kan bijvoorbeeld financieel afhankelijk zijn van een partner, bang zijn zijn woning kwijt te raken, daadwerkelijk bedreigd worden of weten dat bepaalde keuzes grote sociale gevolgen kunnen hebben.
Daarom is het niet behulpzaam om iedere angst meteen als irrationeel te behandelen.
Een bruikbare vraag is:

Wat kan werkelijk
gebeuren?

        en

Wat verwacht ik
dat misschien
zal gebeuren?

Soms blijken beide samen te spelen.

Een voorbeeld uit het dagelijks leven

Een kind heeft iets verkeerd gedaan en wil het vertellen.
Bij de ene ouder verwacht het dat er rustig wordt geluisterd en daarna samen wordt gekeken wat er moet gebeuren. Bij de andere ouder verwacht het geschreeuw, vernedering of langdurige afwijzing.
In beide situaties heeft het kind iets fout gedaan. Maar de kans dat het eerlijk vertelt wat er gebeurd is, kan sterk verschillen.
Veiligheid betekent hier niet dat gedrag geen consequenties heeft. Het betekent dat het kind verwacht dat een fout niet automatisch betekent dat de relatie of zijn eigen waarde ter discussie staat.

Veiligheid en eerlijk kunnen spreken

Mensen passen wat ze zeggen vaak aan de omgeving aan.
Bij iemand die rustig luistert kun je misschien zeggen:
‘Ik weet het niet.’
‘Ik twijfel.’
‘Ik ben het niet met je eens.’
‘Ik heb een fout gemaakt.’
Wanneer je verwacht dat zulke uitspraken direct tot ernstige afwijzing of straf leiden, kan zwijgen veiliger voelen.

VEILIGE RUIMTE

Ik mag iets vragen
Ik mag twijfelen
Ik mag een fout erkennen
Ik mag van mening verschillen
      ↓
meer ruimte om
eerlijk te onderzoeken

Hoe kan dit voorkomen binnen hechte of gesloten groepen?

Voor sommige twijfelende Jehovah’s Getuigen kan veiligheid betekenen dat zij ergens vragen kunnen stellen zonder onmiddellijk te worden geduwd richting blijven of vertrekken.
Dat kan juist belangrijk zijn voor zelfstandig nadenken.
Ook een voormalige Jehovah’s Getuige kan andere vormen van veiligheid nodig hebben. Wanneer iemand bijvoorbeeld een sociaal netwerk, huisvesting, werk of familiecontact dreigt te verliezen, is alleen zeggen ‘je moet gewoon je eigen keuze maken’ niet altijd voldoende.

EEN KEUZE MAKEN

wordt gemakkelijker wanneer er
voldoende ruimte is voor:

informatie
tijd
sociale steun
woonzekerheid
financiële basis
eigen tempo

Niet iedereen heeft dezelfde behoeften. De één beschikt al over een zelfstandig leven en netwerk; een ander is praktisch of sociaal sterk afhankelijk van mensen binnen de geloofsgemeenschap.

Veiligheid hoeft niet vóór of tegen geloof te zijn

Een veilige omgeving hoeft iemand niet naar een bepaalde conclusie te sturen.
Een twijfelende gelovige kan na onderzoek besluiten Jehovah’s Getuige te blijven. Een ander kan besluiten afstand te nemen. Weer een ander weet het voorlopig niet.
Psychologische veiligheid gaat dan niet over welke conclusie iemand bereikt, maar over de ruimte om die conclusie eerlijk te onderzoeken.

NIET:

‘Je moet blijven’

of

‘Je moet vertrekken’


WEL:

‘Je mag onderzoeken
en zelf tot een
conclusie komen’

Veiligheid en grenzen

Grenzen kunnen bijdragen aan veiligheid.
Een grens kan bijvoorbeeld zijn:
‘Ik wil hier rustig over praten, maar niet wanneer er tegen mij geschreeuwd wordt.’
Of:
‘Ik wil zelf bepalen aan wie ik mijn twijfels vertel.’
Of:
‘Ik wil hier nu nog geen beslissing over nemen.’
Grenzen geven geen garantie dat anderen ze respecteren. Maar ze maken wel duidelijk welk gedrag jij wel en niet accepteert en welke stappen je kunt nemen wanneer een grens wordt overschreden.

Veiligheid opbouwen

Veiligheid ontstaat vaak niet door één grote verandering, maar door meerdere kleine betrouwbare ervaringen.

kleine veilige ervaring
        ↓
iemand luistert
        ↓
een grens wordt gerespecteerd
        ↓
een fout heeft geen
catastrofale gevolgen
        ↓
meer vertrouwen

Dat kan betekenen: één betrouwbaar persoon zoeken, praktische zaken op orde brengen, informatie verzamelen, financiële afhankelijkheid verkleinen of leren herkennen wanneer spanning ongemakkelijk maar niet gevaarlijk is.

Wanneer vermijden juist sterker wordt

Soms voelt iets vermijden als veiligheid:
‘Ik ga niet meer naar die plek.’
‘Ik zeg nooit wat ik werkelijk denk.’
‘Ik voer dat gesprek niet.’
Dat kan op korte termijn logisch en zelfs noodzakelijk zijn. Maar wanneer iedere vorm van spanning structureel wordt vermeden, kan de angst juist blijven bestaan.
Daarom is het nuttig om telkens te vragen:
Bescherm ik mezelf tegen werkelijk gevaar, of probeer ik ieder ongemakkelijk gevoel te voorkomen?
Dat antwoord kan per situatie verschillen.

Praktische veiligheid eerst

Bij daadwerkelijke dreiging of sterke afhankelijkheid kan praktische veiligheid belangrijker zijn dan psychologische oefeningen.
Denk bijvoorbeeld aan huisvesting, inkomen, toegang tot documenten, medische zorg, juridisch advies of een betrouwbaar sociaal netwerk.
In zulke situaties hoeft iemand niet eerst ‘dapperder’ te worden. Soms moet de omgeving eerst veiliger worden.

Wat kun je ermee?

Begin niet alleen met de vraag ‘Waarom ben ik zo bang?’, maar ook met:

Welke vorm van veiligheid
ontbreekt nu?

lichamelijk?
sociaal?
financieel?
psychologisch?
praktisch?

Daarna kun je gerichter handelen. Misschien heb je een betrouwbaar gesprek nodig. Misschien duidelijke grenzen. Misschien meer informatie. Misschien juist oefenen met een beetje gezonde onzekerheid. En bij werkelijke dreiging, geweld, ernstige afhankelijkheid of juridische problemen kan professionele of juridische ondersteuning nodig zijn.

Vragen om over na te denken

  • Bij wie voel ik mij vrij om eerlijk te spreken zonder direct bang te zijn voor afwijzing?

  • Welke risico’s in mijn situatie zijn werkelijk aanwezig en welke verwacht ik vooral?

  • Wat vermijd ik omdat het echt onveilig is en wat vermijd ik vooral omdat het ongemakkelijk voelt?

  • Welke vorm van veiligheid ontbreekt momenteel het meest: sociaal, praktisch, financieel, lichamelijk of psychologisch?

  • Welke kleine verandering zou mijn omgeving betrouwbaarder maken?

  • Kan ik mezelf toestaan iets nog niet te weten zonder onmiddellijk een beslissing te moeten nemen?

  • Welke mensen geven mij ruimte om zelf tot een conclusie te komen?

Samenvatting

Veiligheid is meer dan afwezigheid van lichamelijk gevaar. Het kan ook gaan over voldoende ruimte om vragen te stellen, gevoelens te uiten, fouten te erkennen, grenzen te stellen en zelfstandig keuzes te maken.

VOLDOENDE VEILIGHEID
        ↓
meer ruimte voor
rust en onderzoek
        ↓
eerlijker kijken
naar wat je denkt,
voelt en wilt

Maar veiligheid betekent niet dat iedere vorm van spanning moet verdwijnen. Groei, twijfel en verandering kunnen ongemakkelijk zijn.
De belangrijke vraag is daarom niet alleen:
‘Voel ik spanning?’
maar ook:
‘Ben ik werkelijk in gevaar — of heb ik voldoende veiligheid om deze spanning te verdragen en toch zelfstandig te handelen?’

Bronnen en verdieping

Amy C. Edmondson – Psychological Safety and Learning Behavior in Work Teams, 1999. Klassiek onderzoek naar psychologische veiligheid: de ervaren mogelijkheid om vragen te stellen, fouten toe te geven en interpersoonlijke risico’s te nemen binnen een groep.
Amy C. Edmondson – The Fearless Organization, 2018. Over omstandigheden waarin mensen zich voldoende veilig voelen om te spreken, vragen te stellen en fouten bespreekbaar te maken.
Arnsten – Stress Signalling Pathways that Impair Prefrontal Cortex Structure and Function, 2009. Over de invloed van sterke stress op hersenfuncties die betrokken zijn bij onder andere aandacht, planning en besluitvorming.
Michelle G. Craske e.a. – Maximizing Exposure Therapy: An Inhibitory Learning Approach, 2014. Over de manier waarop voortdurend vermijden angst in stand kan houden en nieuwe veilige ervaringen kunnen helpen eerdere verwachtingen bij te stellen.

Lees ook

Angstconditionering – Wanneer bepaalde situaties of signalen automatisch angst oproepen.
Hyperwaakzaamheid – Wanneer je voortdurend alert blijft op mogelijk gevaar.
Vermijding – Wanneer vermijden op korte termijn rust geeft maar je wereld steeds kleiner kan maken.
Weerbaarheid – Grenzen voelen en keuzes maken zonder jezelf te verliezen.
Autonoom denken – Zelf onderzoeken wat je denkt en wilt, ook wanneer anderen verwachtingen hebben.
Loyaliteitsconflict – Wanneer trouw aan jezelf botst met trouw aan mensen van wie je houdt.