Herkenbare vragen

- Waarom doet buitengesloten worden zoveel pijn, soms zelfs jaren later?

- Waarom mis ik mijn familie en vrienden zo erg, terwijl ik tegelijkertijd weet dat ik niet terug wil naar mijn oude geloof?

- Waarom voelt het alsof ik niet alleen mensen, maar ook een gedeelte van mezelf ben kwijtgeraakt?

- Met wie kan ik nog praten over mijn jeugd als juist de mensen die daarbij waren geen contact meer met mij hebben?

- Waarom kan de gedachte ‘als ik terugga, krijg ik iedereen misschien terug’ zo aantrekkelijk zijn?

- Waarom voel ik me schuldig omdat mijn familie vindt dat ík degene ben die deze situatie heeft veroorzaakt?

- Kan ik mensen intens missen en tegelijkertijd trouw blijven aan mezelf?

Wat is ostracisme?

Ostracisme betekent dat iemand door één of meer anderen wordt genegeerd of buitengesloten.
Dat kan heel zichtbaar gebeuren: iemand wordt niet meer uitgenodigd, aangesproken of betrokken.
Maar het kan ook stil zijn:

berichten blijven
onbeantwoord

mensen kijken weg

gesprekken gaan
zonder jou verder

je wordt niet meer
vanzelfsprekend
meegenomen

Er hoeft niet geschreeuwd, bedreigd of beledigd te worden om buitensluiting pijnlijk te maken.

Waarom kan buitensluiting zo diep raken?

Psycholoog Kipling Williams doet al decennia onderzoek naar ostracisme. Zijn onderzoek beschrijft vier fundamentele behoeften die door sociale uitsluiting kunnen worden geraakt:

ERBIJ HOREN

‘Hoor ik nog ergens bij?’


EIGENWAARDE

‘Ben ik nog belangrijk?’


CONTROLE

‘Kan ik hier iets
aan veranderen?’


BETEKENISVOL BESTAAN

‘Word ik nog gezien?
Doe ik er nog toe?’

Zelfs korte experimentele momenten van uitsluiting kunnen deze behoeften beïnvloeden. Langdurig verlies van contact met mensen met wie iemand jarenlang emotioneel verbonden was, is uiteraard veel complexer.

Mensen zijn sociale wezens

Verbondenheid is geen luxe.
Mensen hebben gedurende hun geschiedenis anderen nodig gehad voor bescherming, samenwerking, zorg en overleving. Ook tegenwoordig hangt sociale verbondenheid sterk samen met welzijn.
Daarom kan buitensluiting veel dieper voelen dan:
‘Jammer, deze mensen spreken mij niet meer.’
Het kan eerder voelen als:

‘Mijn familie bestaat nog.

Mijn groep bestaat nog.

Alleen ík hoor
er niet meer bij.’

De vergelijking met sociale dieren of een kudde is begrijpelijk, maar moet niet te letterlijk worden gemaakt. We kunnen wetenschappelijk niet zeggen dat een dier dat uit zijn groep wordt verstoten ‘meestal sterft’; dat verschilt sterk per soort en situatie. Wel weten we dat sociale afzondering en sociale banden bij verschillende soorten gevolgen kunnen hebben voor gezondheid en functioneren.

Je verliest niet alleen mensen

Familie en oude vrienden zijn niet alleen mensen van wie je houdt.
Ze zijn ook getuigen van jouw leven.
Je broer weet hoe jullie ouderlijk huis eruitzag.
Je zus herinnert zich die ene vakantie.
Je ouders kennen gebeurtenissen uit je jeugd.
Een jeugdvriend begrijpt soms met één zin:
‘Weet je nog?’
Gedeelde herinneringen hebben een sociale functie. Ze helpen niet alleen gebeurtenissen te herinneren, maar ondersteunen ook verbondenheid en identiteit.

GEDEELD VERLEDEN

jeugd
familieverhalen
vakanties
grappen
verdriet
fouten
belangrijke momenten

        ↓

‘Jij weet waar
ik vandaan kom’

Wanneer veel mensen die getuige waren van jouw verleden tegelijkertijd verdwijnen, verlies je niet letterlijk een gedeelte van je geheugen of identiteit.
Maar het kan wel zo voelen.
Alsof een deel van je levensarchief ineens nergens meer gezamenlijk kan worden geopend.

‘Het voelt als een amputatie’

Sommige mensen gebruiken voor langdurig sociaal verlies een krachtige metafoor:
‘Het voelt alsof een deel van mij is geamputeerd.’
Dat is geen medische definitie van ostracisme. Het is een beeld.
Maar het laat zien hoe verweven relaties met iemands levensgeschiedenis kunnen zijn.

20, 30 of 40 jaar
gedeeld leven

jeugd
opvoeding
kinderen
vakanties
rouw
humor
familiegeschiedenis

        ↓

contact verdwijnt

Nieuwe relaties kunnen ontzettend waardevol worden.
Maar iemand die je vandaag ontmoet, kan niet alsnog aanwezig zijn geweest toen jij tien was.
Daarom kan de goedbedoelde uitspraak:
‘Dan maak je toch nieuwe vrienden?’
tekortschieten.
Nieuwe mensen kunnen nieuwe herinneringen met je maken.
Ze vervangen niet automatisch een gedeeld verleden.

Rouwen om mensen die nog leven

Bij ostracisme kan een bijzondere vorm van verlies ontstaan:
de mensen die je mist zijn er nog.
Ze leven verder. Misschien wonen ze zelfs dichtbij.
Maar jij maakt nauwelijks of geen deel meer uit van hun leven.
Onderzoekers die voormalige Jehovah’s Getuigen interviewden gebruikten hiervoor de omschrijving ‘grieving the living’:
rouwen om de levenden.

DE PERSOON IS ER NOG

        maar

DE RELATIE
IS NIET MEER
BESCHIKBAAR

In kwalitatief onderzoek onder voormalige Jehovah’s Getuigen zijn onder andere ostracisme, verlies van sociale identiteit en verminderd psychologisch welzijn beschreven. Het betrof kleine en gerichte onderzoeksgroepen, dus de uitkomsten mogen niet op iedere voormalige Jehovah’s Getuige worden toegepast.

Dit verlies is anders dan overlijden

Bij overlijden is er, hoe pijnlijk ook, een definitieve werkelijkheid:
de persoon is overleden.
Bij sociale uitsluiting kan een andere spanning ontstaan:

‘Ze leven nog’

        +

‘Ik kan ze misschien zien’

        +

‘Misschien zou contact
weer mogelijk worden’

        +

‘Maar niet onder
mijn huidige omstandigheden’

Daardoor kunnen rouw en hoop tegelijkertijd aanwezig blijven.
Dat kan verwerking ingewikkelder maken.

‘En toch kan ik misschien terug’

Voor sommige voormalige Jehovah’s Getuigen ontstaat precies daar een moeilijk dilemma.
Aan de ene kant:
‘Ik geloof niet meer wat ik vroeger geloofde.’
‘Ik wil niet leven volgens overtuigingen die ik zelf niet meer onderschrijf.’
‘Ik wil mijn eigen keuzes kunnen maken.’
En tegelijkertijd:
‘Maar ik mis mijn mensen.’

NIET MEER GELOVEN

        én

FAMILIE MISSEN

        én

BIJ DE EIGEN KEUZE
WILLEN BLIJVEN

kunnen tegelijk bestaan

Je kunt je moeder, kinderen, broers, zussen of vrienden intens missen zonder opnieuw hetzelfde geloof te hebben.
En je kunt achter een geloofsverandering staan terwijl de sociale gevolgen verschrikkelijk pijnlijk zijn.

‘Maar ik heb hier toch zelf voor gekozen?’

Hier kan schuld ontstaan.
Een familielid kan zeggen:
‘Jij bent weggegaan.’
‘Dit was jouw keuze.’
En uiteindelijk kun je dat zelf gaan herhalen.
Dan helpt het verschillende beslissingen uit elkaar te houden.

KEUZE 1

‘Ik kan niet meer zeggen
dat ik iets geloof
wat ik niet geloof’


KEUZE 2

‘Omdat jij anders
gelooft, beperk of
beëindig ik het contact’

Die beslissingen zijn niet hetzelfde.
Dat betekent niet automatisch dat familieleden slechte bedoelingen hebben. Zij kunnen oprecht geloven dat hun handelen religieus juist of noodzakelijk is.
Maar iemand die zijn overtuiging verandert, is daarmee niet automatisch verantwoordelijk voor iedere reactie die anderen vervolgens kiezen.

Aanleiding, keuze en verantwoordelijkheid

Dat onderscheid kan nog preciezer worden gemaakt:

JOUW GELOOFSVERANDERING

kan aanleiding zijn
voor een reactie

        maar

DE ANDER BLIJFT
VERANTWOORDELIJK

voor zijn of haar
eigen reactie

Je kunt dus tegelijkertijd denken:
‘Ik begrijp dat zij vanuit hun geloof handelen.’
en:
‘Het doet verschrikkelijk veel pijn wat hierdoor met onze relatie gebeurt.’
Beide kunnen waar zijn.

Waarom teruggaan zo aantrekkelijk kan worden

Iemand kan overwegen terug te keren zonder opnieuw overtuigd te zijn van het geloof.
Misschien mist diegene vooral:

  • familie;

  • vrienden;

  • gemeenschap;

  • vertrouwdheid;

  • gedeelde geschiedenis;

  • het vanzelfsprekende ‘wij’.
    Daarom kan achter:
    ‘Misschien moet ik gewoon teruggaan’
    een andere vraag liggen:

‘Wat mis ik eigenlijk?’

En soms is het antwoord:
‘Niet het geloof. Mijn mensen.’

Terugverlangen is niet hetzelfde als teruggeloven

Dat onderscheid is belangrijk.

‘Ik wil mijn moeder terug’

        ≠

‘Ik geloof opnieuw
dezelfde leer’

Wie die twee verwart, kan denken dat heimwee of verdriet bewijs is dat vertrek een fout was.
Maar gemis zegt in de eerste plaats iets over de betekenis van de relatie.
Niet automatisch over de waarheid van een religieuze overtuiging.

Ostracisme is niet automatisch hetzelfde als grenzen stellen

Mensen mogen relaties begrenzen.
Soms is afstand zelfs noodzakelijk voor veiligheid of welzijn.
Daarom is niet iedere vorm van minder contact automatisch schadelijk ostracisme.
Er is verschil tussen:

GRENS

‘Ik heb afstand nodig
omdat deze omgang
mij schaadt’


OSTRACISME

iemand structureel
negeren of buitensluiten

In de praktijk kunnen situaties ingewikkeld zijn en deels overlappen.
Daarom helpt het om concreet te kijken:
Wat gebeurt er daadwerkelijk? Hoeveel contact is er? Waarom? En welke gevolgen heeft dat?

Ostracisme is ook niet hetzelfde als alleen zijn

Iemand kan weinig mensen om zich heen hebben en zich niet afgewezen voelen.
Een ander kan midden tussen mensen zitten en zich volledig buitengesloten ervaren.

ALLEEN ZIJN

gaat over hoeveel
contact er is


OSTRACISME

gaat over genegeerd
of buitengesloten
worden

Eenzaamheid, sociale isolatie en ostracisme kunnen samengaan, maar zijn niet exact hetzelfde.

Ostracisme en mentale gezondheid

Het is te sterk om ostracisme te omschrijven als:
‘de ergste vorm van psychische mishandeling.’
Daar bestaat geen wetenschappelijke ranglijst voor.
Wel ondersteunt onderzoek dat langdurige sociale uitsluiting en ernstige eenzaamheid zwaar kunnen wegen op psychisch en lichamelijk welzijn.
Onderzoek vindt ook verbanden tussen ernstige eenzaamheid, sociale isolatie en suïcidale gedachten of gedragingen.
Maar:

OSTRACISME

        ≠

automatische oorzaak
van zelfdoding

Suïcidaliteit is complex en wordt meestal door meerdere factoren beïnvloed.
Wat wél belangrijk is: langdurig verlies van relaties, hopeloosheid en ernstige eenzaamheid mogen niet worden gebagatelliseerd.

Waarom ‘gewoon loslaten’ vaak niet werkt

Wanneer iemand tientallen jaren deel uitmaakte van je leven, is het niet vreemd dat die persoon na jaren nog betekenis heeft.
Dat geldt zeker wanneer:

  • de persoon nog leeft;

  • de relatie vroeger hecht was;

  • veel andere contacten tegelijk verdwenen;

  • er geen duidelijke afsluiting was;

  • herstel van contact theoretisch mogelijk lijkt.
    De vraag:
    ‘Waarom kun je het nog steeds niet loslaten?’
    kan daarom te simpel zijn.
    Een betere vraag kan zijn:
    ‘Wat heb je precies verloren?’

Wat heb je eigenlijk verloren?

Soms is het verlies groter dan alleen:
‘Ik spreek mijn familie niet meer.’
Het kan tegelijkertijd gaan om:

familie

vrienden

gemeenschap

sociale identiteit

dagelijkse contacten

gedeelde herinneringen

vertrouwde rollen

toekomstbeeld

mensen die jouw
levensgeschiedenis kennen

Daarom kan één sociale breuk psychologisch op meerdere terreinen tegelijk doorwerken.

Ostracisme en identiteit

Wanneer familie, vrienden, geloof en gemeenschap sterk verweven waren, kan sociale uitsluiting ook de vraag oproepen:
‘Wie ben ik nu?’
Niet omdat anderen letterlijk jouw identiteit bezitten, maar omdat identiteit mede ontstaat in relaties en gedeelde verhalen.

‘WIJ’

kan jarenlang
deel zijn van

‘IK’

Wanneer het ‘wij’ verdwijnt, kan het enige tijd kosten om opnieuw te ontdekken welke rollen, waarden en relaties bij het eigen leven passen.

Het verlies van mensen die je geschiedenis kennen

Dit verdient apart aandacht.
Een nieuwe partner kan van je houden.
Nieuwe vrienden kunnen betrokken zijn.
Maar soms moet je eerst uitleggen:
wie je broer was, hoe je moeder praatte, wat er vroeger thuis gebeurde, waarom een bepaalde grap grappig is.
De vanzelfsprekendheid van het gedeelde verleden ontbreekt.
Dat kan een specifieke vorm van eenzaamheid geven:

‘Er zijn mensen
om mij heen

maar bijna niemand
was erbij’

Dat is iets anders dan geen sociale contacten hebben.

Je levensverhaal bewaren

Als veel getuigen van je verleden niet meer beschikbaar zijn, kan het helpen om je eigen levensverhaal bewust te bewaren.
Bijvoorbeeld:

  • herinneringen opschrijven;

  • foto’s ordenen en bewaren;

  • belangrijke gebeurtenissen vastleggen;

  • verhalen vertellen aan partner, kinderen of nieuwe vrienden;

  • namen, plaatsen en familieverhalen opschrijven zolang je ze nog weet.
    Nieuwe mensen kunnen je verleden niet opnieuw meemaken.
    Maar ze kunnen wel mensen worden bij wie jouw verleden welkom is.

Nieuwe relaties vervangen oude niet — maar kunnen wel iets nieuws worden

Herstel hoeft daarom niet te betekenen:
‘Ik moet mijn oude familie vergeten.’
Het kan ook betekenen:

OUDE RELATIES

mogen belangrijk
blijven in mijn verhaal

        én

NIEUWE RELATIES

mogen een nieuw deel
van mijn leven worden

Verdriet om oude banden en verbondenheid met nieuwe mensen hoeven elkaar niet uit te sluiten.

Misschien mis je niet alles

Wanneer een groot sociaal netwerk in één keer verandert, kan het voelen alsof alles ontbreekt.
Maar het kan helpen het verlies op te delen.
Mis je vooral:

  • één specifieke persoon?

  • familiefeesten?

  • vertrouwdheid?

  • het idee ergens bij te horen?

  • gedeelde geschiedenis?

  • religieuze zekerheid?

  • de dagelijkse routine?

  • je vroegere identiteit?
    Hoe specifieker het verlies wordt, hoe beter zichtbaar wordt welke delen misschien op andere manieren opnieuw kunnen worden opgebouwd.

‘Ik mis ze’ en ‘ik wil niet terug’ mogen naast elkaar bestaan

Je hoeft niet te kiezen tussen:

‘IK MIS ZE’

        of

‘IK WIL NIET TERUG’

Beide kunnen tegelijkertijd waar zijn.
Sterker nog: juist omdat je van iemand houdt, kan afstand veel pijn doen zonder dat je daarom je eigen overtuiging wilt veranderen.
Verdriet is niet automatisch een teken dat je de verkeerde keuze hebt gemaakt.

Trouw blijven aan jezelf betekent niet dat je niemand meer mist

Soms ontstaat de gedachte:
‘Als ik echt achter mijn keuze stond, zou ik hier niet meer zo verdrietig om zijn.’
Maar overtuiging en hechting zijn verschillende processen.
Je kunt weten:
‘Dit leven past beter bij mij.’
en tegelijk denken:
‘Ik wou dat mijn familie er nog deel van uitmaakte.’

AUTONOMIE

        én

VERBONDENHEID

zijn beide
menselijke behoeften

Het verlies van het ene wordt niet automatisch onbelangrijk doordat je het andere kiest.

Voor actieve Jehovah’s Getuigen en familieleden

Ook vanuit de positie van een gelovig familielid kan een contactbreuk pijnlijk zijn.
Iemand kan oprecht denken:
‘Ik handel volgens mijn geloof.’
en tegelijkertijd een kind, broer, zus of ouder intens missen.
Dat maakt de situatie niet eenvoudigweg:
gelovige tegenover slachtoffer
of
goede tegenover slechte persoon.
Mensen kunnen vanuit oprechte overtuigingen handelen en elkaar toch veel pijn doen.
Die twee werkelijkheden kunnen naast elkaar bestaan.

Voor hulpverleners

Voor een huisarts, POH-GGZ of psycholoog kan het belangrijk zijn om verder te vragen dan:
‘Heb je nog contact met je familie?’
Bij langdurige uitsluiting kunnen relevante vragen zijn:

Welke mensen
ben je verloren?

Hoe groot was je
sociale netwerk ervoor?

Hoe groot is het nu?

Wie kent jouw
levensgeschiedenis?

Mis je vooral het geloof
of vooral de mensen?

Overweeg je terugkeer
omdat je weer gelooft
of omdat je relaties mist?

Hoe ernstig zijn
eenzaamheid en hopeloosheid?

En wanneer iemand ernstig somber of hopeloos is, hoort ook zorgvuldig gevraagd te worden naar gedachten aan zelfdoding of het gevoel dat het leven niet meer hoeft.
Zo wordt duidelijker hoe groot het verlies werkelijk is.

Wat kun je ermee?

Begin niet met jezelf te vertellen dat je eroverheen moet zijn.
Onderzoek eerst wat je precies mist.

MIS IK...

het geloof?

mijn familie?

vrienden?

gemeenschap?

vertrouwdheid?

gedeelde herinneringen?

mijn vroegere identiteit?

mijn toekomstbeeld?

Erken vervolgens dat verschillende gevoelens tegelijk kunnen bestaan:
liefde, gemis, boosheid, opluchting, hoop en twijfel.
Bewaar je levensverhaal bewust en bouw nieuwe relaties niet op als vervanging van vroeger, maar als een nieuw deel van je leven.
Wanneer eenzaamheid, schuldgevoel, somberheid of wanhoop steeds zwaarder worden, bespreek dit met een huisarts, POH-GGZ, psycholoog of andere passende hulpverlener.

Vragen om over na te denken

  • Mis ik het geloof zelf, of mis ik vooral de mensen?

  • Als mijn familie morgen normaal contact met mij zou hebben zonder dat ik terug hoefde naar het geloof, zou ik dan nog willen terugkeren?

  • Welke mensen waren getuige van belangrijke delen van mijn leven en welke herinneringen kan ik nu nauwelijks meer delen?

  • Wat mis ik het meest: liefde, familie, vertrouwdheid, gemeenschap, zekerheid, identiteit of een gedeeld verleden?

  • Voel ik schuld omdat ik tegen mijn eigen waarden heb gehandeld, of omdat anderen mijn keuze afwijzen?

  • Welke prijs zou ik voor mezelf betalen wanneer ik terugging, en welke prijs betaal ik wanneer ik niet terugga?

  • Kan ik liefde, gemis, boosheid, opluchting en trouw aan mezelf tegelijkertijd laten bestaan?

Samenvatting

Ostracisme betekent dat iemand wordt genegeerd of buitengesloten.
Onderzoek laat zien dat sociale uitsluiting fundamentele behoeften kan raken aan verbondenheid, eigenwaarde, controle en betekenis.
Voor sommige voormalige Jehovah’s Getuigen kan het verlies veel verder gaan dan een aantal contacten.
Het kunnen mensen zijn die tientallen jaren onderdeel waren van het eigen leven:

mensen die je jeugd kennen

je familiegeschiedenis

je fouten

je verhalen

je grappen

je ‘weet je nog?’

Daardoor kan het voelen alsof niet alleen relaties verdwijnen, maar alsof een deel van het eigen levensverhaal nergens meer gedeeld kan worden.
En juist wanneer die mensen nog leven en contact mogelijk lijkt wanneer iemand naar het geloof zou terugkeren, kan een pijnlijk dilemma ontstaan:
‘Blijf ik trouw aan mezelf, of keer ik terug naar een geloof waarin ik niet meer geloof om mijn mensen terug te krijgen?’
Je kunt iemand intens missen en tegelijkertijd weten dat je niet wilt terugkeren naar dezelfde overtuiging.
Die twee gevoelens spreken elkaar niet tegen.

Bronnen en verdieping

Kipling D. Williams – Ostracism: The Power of Silence, 2001. Grondleggend werk over sociale uitsluiting en de bedreiging van verbondenheid, eigenwaarde, controle en betekenisvol bestaan.
Kipling D. Williams – Ostracism: A Temporal Need-Threat Model, 2009. Beschrijft hoe mensen reageren op onmiddellijke en langdurigere ervaringen van uitsluiting.
Roy F. Baumeister & Mark R. Leary – The Need to Belong: Desire for Interpersonal Attachments as a Fundamental Human Motivation, 1995. Invloedrijk overzicht over verbondenheid als fundamentele menselijke behoefte.
Ransom, Monk & Heim – Grieving the Living: The Social Death of Former Jehovah’s Witnesses, 2022. Kwalitatief onderzoek naar ostracisme, verlies van sociale identiteit en welzijn bij voormalige Jehovah’s Getuigen; de kleine onderzoeksgroep vraagt voorzichtigheid bij generalisatie.
Ransom e.a. – Life After Social Death: Leaving the Jehovah’s Witnesses, Identity Transition and Recovery, 2020. Onderzoek naar ostracisme, identiteit en welzijn bij voormalige Jehovah’s Getuigen.
Robyn Fivush – The Development of Autobiographical Memory, 2011. Over de rol van autobiografisch geheugen in identiteit, sociale relaties en het construeren van een levensverhaal.
Julianne Holt-Lunstad e.a. – Social Relationships and Mortality Risk: A Meta-analytic Review, 2010. Over de relatie tussen sociale verbondenheid, isolatie en gezondheid.

Lees ook

Rouw en verlies – Aanpassen aan een werkelijkheid waarin belangrijke relaties niet meer hetzelfde zijn.
Sociale uitsluiting als controlemiddel – Wanneer de angst om een groep te verliezen invloed kan krijgen op keuzes.
Sociale identiteit – Hoe groepen onderdeel kunnen worden van wie je bent.
Loyaliteitsconflict – Wanneer trouw aan jezelf botst met trouw aan mensen van wie je houdt.
Zelfverwijt – Wanneer je verantwoordelijkheid voor het verlies vooral bij jezelf zoekt.
Victimblaming en zelfverwijt – Het verschil tussen aanleiding, invloed en verantwoordelijkheid.
Uitgestelde rouw – Wanneer verdriet pas later duidelijk of intens voelbaar wordt.