L - Loyaliteitsconflict

Herkenbare vragen Waarom voelt kiezen voor mezelf soms als verraad? Waarom voel ik me tussen familie en overtuiging klem zitten? Kan ik van iemand houden zonder dezelfde keuzes te maken? Waarom voel ik schuld wanneer ik een keuze maak waar ik zelf achter sta? Kan een ouder óók een loyaliteitsconflict ervaren wanneer een kind anders gaat geloven? Wat gebeurt er als iedere keuze iemand pijn lijkt te doen? En kun je trouw blijven aan jezelf zonder iemand van wie je houdt af te wijzen? Wat is een loyaliteitsconflict? Een loyaliteitsconflict ontstaat wanneer iemand sterke verbondenheid voelt met twee personen, groepen of waarden die verschillende dingen lijken te vragen. Welke keuze je ook maakt, het kan voelen alsof je iemand of iets tekortdoet. Je kiest voor jezelf en voelt schuld tegenover je familie. Je kiest voor je familie en hebt het gevoel jezelf te verliezen. Daardoor kan een praktisch besluit ineens een diep emotioneel of moreel conflict worden. Loyaliteit is niet hetzelfde als gehoorzaamheid Loyaliteit kan betekenen dat iemand belangrijk voor je is, dat je rekening met hem wilt houden en dat je de relatie wilt beschermen. Maar loyaliteit betekent niet automatisch dat je dezelfde overtuigingen, regels of keuzes moet volgen. Toch kunnen die twee in hechte relaties gemakkelijk door elkaar gaan lopen. ‘Als ik anders kies dan mijn ouders, ben ik dan ondankbaar?’ ‘Als ik mijn eigen overtuiging volg, verraad ik dan mijn familie?’ ‘Als mijn kind anders gaat geloven, betekent dat dan dat ik hem minder trouw ben wanneer ik vasthoud aan mijn geloof?’ Juist daar kan een loyaliteitsconflict ontstaan. Je kunt dus van iemand houden en tegelijkertijd anders denken. Waarom kan ons brein dit zo zwaar maken? Mensen hebben een sterke behoefte aan verbondenheid . Relaties geven veiligheid, identiteit, steun en het gevoel ergens bij te horen. Daarom is een keuze niet alleen rationeel. Wanneer een beslissing mogelijk gevolgen heeft voor ouders, kinderen, partner, broers, zussen of een gemeenschap, kan het brein die keuze ook verwerken als een mogelijke bedreiging voor verbondenheid. Dan gaat het niet alleen meer om: ‘Wat wil ik?’ maar ook om: ‘Wie raak ik misschien kwijt wanneer ik dit kies?’ Dat kan schuld, angst en twijfel oproepen, zelfs wanneer iemand inhoudelijk zeker is van zijn beslissing. Wanneer iedere keuze als verlies voelt Bij een loyaliteitsconflict bestaat soms geen keuze die volledig goed voelt. Kies je voor jezelf, dan kun je schuld voelen tegenover familie. Pas je je aan je familie aan, dan kun je het gevoel krijgen jezelf tekort te doen. Daardoor kan iemand lang blijven twijfelen, uitstellen of proberen beide kanten tevreden te houden. De innerlijke spanning kan worden: ‘Als ik voor mezelf kies, verlies ik misschien hen.’ maar ook: ‘Als ik alleen voor hen kies, raak ik misschien mezelf kwijt.’ Dat maakt een loyaliteitsconflict vaak zo uitputtend. Voorbeeld uit het dagelijks leven Een kind van gescheiden ouders wordt uitgenodigd voor een feest van de ene ouder. Het wil graag gaan. Maar het weet dat de andere ouder zich misschien afgewezen voelt. Het probleem is niet dat het kind niet weet van wie het houdt. Juist omdat het van beide ouders houdt, kan iedere keuze verkeerd voelen. Hetzelfde mechanisme kan ontstaan tussen partner en familie, twee vriendengroepen, werk en gezin, persoonlijke waarden en groepsnormen of geloof en familiebanden. Een loyaliteitsconflict betekent niet dat één kant gelijk heeft Het begrip zegt op zichzelf niets over wie gelijk heeft. Het beschrijft de positie waarin iemand zich bevindt . Twee mensen kunnen dezelfde situatie heel anders interpreteren en allebei een loyaliteitsconflict ervaren. De ene denkt: ‘Ik wil mijn eigen leven kunnen leiden zonder mijn ouders pijn te doen.’ De ander denkt: ‘Ik wil mijn kind niet verliezen, maar ook niet handelen tegen mijn geweten.’ Het conflict ontstaat juist omdat beide waarden belangrijk zijn. Loyaliteitsconflict bij religieuze verandering Bij verschillen in religie kan loyaliteit extra ingewikkeld worden. Een twijfelende of voormalige Jehovah’s Getuige kan bijvoorbeeld denken: ‘Ik geloof dit niet meer zoals vroeger, maar ik wil mijn ouders geen verdriet doen.’ Of: ‘Ik wil eerlijk zijn over mijn relatie, maar ik ben bang dat openheid gevolgen heeft voor ons contact.’ Of: ‘Ik wil mijn eigen keuzes maken, maar ik wil niet dat mijn familie denkt dat ik hen of Jehovah afwijs.’ Dan raakt een verandering van overtuiging niet alleen religie. Ze kan ook raken aan familie, identiteit, verbondenheid en loyaliteit . Ook de actieve Jehovah’s Getuige kan in een loyaliteitsconflict zitten Het conflict kan ook aan de andere kant bestaan. Een actieve JG-ouder kan denken: ‘Ik houd ontzettend veel van mijn kind.’ en tegelijkertijd: ‘Ik wil trouw blijven aan wat ik geloof dat Jehovah van mij vraagt.’ Een broer of zus kan iemand intens missen en toch denken dat bepaalde religieuze grenzen gerespecteerd moeten worden. Daardoor kunnen beide kanten zichzelf als loyaal ervaren. De voormalige JG denkt: ‘Ik probeer trouw te zijn aan mezelf zonder mijn familie kwijt te raken.’ De actieve JG denkt: ‘Ik probeer trouw te zijn aan Jehovah zonder op te houden van mijn familielid te houden.’ Het probleem hoeft dus niet te zijn dat één van beiden geen liefde voelt. Het kan juist ontstaan doordat meerdere loyaliteiten tegelijkertijd belangrijk zijn . Liefde en instemming zijn niet hetzelfde Een belangrijke gedachte binnen een loyaliteitsconflict is: van iemand houden betekent niet automatisch dat je dezelfde overtuiging moet hebben. Je kunt van je ouders houden zonder hun geloof over te nemen. Je kunt van een kind houden zonder iedere keuze van dat kind goed te keuren. Je kunt van een broer of zus houden en toch verschillend denken over religie, relaties of levensstijl. Wanneer liefde en instemming te sterk aan elkaar worden gekoppeld, kan verschil gaan voelen als afwijzing. Dan wordt: ‘Ik denk anders’ gemakkelijk ervaren als: ‘Ik kies tegen jou.’ Maar die twee hoeven niet hetzelfde te zijn. Wanneer eerlijkheid als verraad voelt Een loyaliteitsconflict kan ervoor zorgen dat iemand dingen niet vertelt die hij eigenlijk graag zou willen delen. Een nieuwe relatie. Een veranderde overtuiging. Een verjaardag. Een keuze om niet meer naar bijeenkomsten te gaan. Een inactieve voormalige JG kan bijvoorbeeld denken: ‘Als ik eerlijk vertel hoe mijn leven eruitziet, breng ik mijn ouders misschien in een moeilijke positie.’ Dan wordt eerlijkheid ingewikkeld. Niet omdat iemand graag liegt. Maar omdat de waarheid mogelijk gevolgen heeft voor mensen van wie hij houdt. De vraag wordt: ‘Kan ik eerlijk over mijn leven zijn zonder het gevoel te hebben dat ik daarmee mijn familie iets aandoe?’ Wanneer iemand zichzelf gaat aanpassen Om beide kanten bij elkaar te houden kan iemand zichzelf steeds meer gaan aanpassen. Hij vertelt bepaalde dingen niet. Hij vermijdt gevoelige onderwerpen. Hij plaatst geen foto. Hij doet alsof een overtuiging minder veranderd is dan werkelijk het geval is. Op korte termijn kan dat conflicten voorkomen. Op langere termijn kan iemand zich afvragen: ‘Hoeveel van mezelf laat ik eigenlijk nog zien?’ Daar raakt een loyaliteitsconflict aan zelfcensuur . Je beschermt een relatie, maar betaalt mogelijk met minder vrijheid om volledig zichtbaar te zijn. Niet kiezen kan óók een keuze worden Sommige mensen proberen het conflict op te lossen door zo lang mogelijk geen duidelijke positie in te nemen. Niet vertellen. Niet bevestigen. Niet ontkennen. Niet volledig vertrekken. Niet werkelijk teruggaan. Dat kan tijdelijk rust geven. Maar langdurig tussen twee werelden blijven kan eveneens energie kosten. Want ook dan blijft de vraag op de achtergrond bestaan: ‘Wat gebeurt er wanneer ik uiteindelijk wél duidelijk moet kiezen?’ Schuldgevoel betekent niet automatisch dat je iets verkeerd doet Een loyaliteitsconflict kan veel schuld oproepen. Maar schuldgevoel vertelt niet automatisch of een keuze moreel verkeerd is. Je kunt schuld voelen omdat je werkelijk iets hebt gedaan waar je spijt van hebt. Je kunt ook schuld voelen omdat iemand teleurgesteld is terwijl je keuze op zichzelf wel bij je waarden past. Daarom kan het helpen te vragen: ‘Heb ik iemand daadwerkelijk onrecht aangedaan, of voelt het vooral verkeerd omdat ik iets anders kies dan deze persoon had gehoopt?’ Het gevoel is echt. De betekenis ervan mag onderzocht worden. Wat kan een langdurig loyaliteitsconflict met je doen? Wanneer iemand lange tijd het gevoel heeft tussen belangrijke mensen of waarden te moeten kiezen, kan dat veel mentale energie kosten. Er kunnen gevoelens ontstaan van schuld, angst, verdriet, schaamte, boosheid, machteloosheid of besluiteloosheid . Sommige mensen gaan situaties vermijden. Anderen proberen voortdurend te voorspellen wat familieleden of groepsleden van hun keuzes zullen vinden. Weer anderen verbergen delen van zichzelf of blijven jarenlang in een tussenpositie. Dat betekent niet automatisch dat iemand een psychische stoornis heeft. Het laat vooral zien dat langdurig moeten kiezen tussen verbondenheid en eigen overtuiging belastend kan zijn. Het lichaam kan het conflict blijven voelen Zelfs wanneer iemand verstandelijk weet wat hij wil, kan het lichaam nog anders reageren. Je hebt besloten: ‘Dit is mijn leven en ik sta achter mijn keuze.’ Maar zodra je een familielid spreekt of iemand uit de vroegere gemeenschap tegenkomt, kan de spanning terugkomen. Dat komt doordat loyaliteitsconflicten niet alleen over ideeën gaan. Ze raken vaak aan diepe vragen: Hoor ik er nog bij? Ben ik nog geliefd? Stel ik iemand teleur? Ben ik een slecht kind, ouder, broer of zus als ik dit doe? Daardoor kan een besluit rationeel duidelijk zijn en emotioneel toch ingewikkeld blijven. Een loyaliteitsconflict kan twee kanten tegelijk pijn doen Bij religieuze verschillen kan soms een situatie ontstaan waarin beide mensen denken dat de ander hen voor een onmogelijke keuze stelt. De voormalige JG kan voelen: ‘Waarom kan mijn familie mij niet gewoon accepteren zoals ik nu ben?’ De actieve JG kan voelen: ‘Waarom vraagt mijn familielid van mij iets wat tegen mijn geweten ingaat?’ Wanneer beide partijen alleen hun eigen verlies zien, kan het conflict verharden. Begrijpen dat de ander óók een loyaliteitsconflict kan ervaren betekent niet dat je zijn keuzes moet goedkeuren. Het kan wel helpen begrijpen waarom de situatie voor beide kanten zo emotioneel geladen is. Wanneer loyaliteit afhankelijk lijkt van dezelfde overtuiging Een belangrijke vraag is hoeveel verschil een relatie kan verdragen. Kan liefde blijven bestaan wanneer overtuigingen uiteenlopen? Kan iemand zeggen: ‘Ik geloof iets anders dan jij’ zonder dat de ander hoort: ‘Ik verwerp jou’? Hoe sterker verbondenheid gekoppeld raakt aan dezelfde normen, overtuigingen of groepsidentiteit, hoe groter de kans dat afwijking als ontrouw wordt ervaren. Daarom kan ruimte voor verschil een belangrijke beschermende factor zijn binnen families. Wat kun je ermee? Het doel hoeft niet te zijn onmiddellijk voor één kant te kiezen. Vaak helpt het eerst om het conflict uit elkaar te halen: Van wie houd ik? Welke waarden zijn voor mij belangrijk? Waar voel ik verantwoordelijkheid voor? Waarvoor ben ik werkelijk verantwoordelijk en waarvoor niet? Welke keuze past bij mijn eigen geweten? Welke gevolgen probeer ik vooral te voorkomen? Het kan ook helpen onderscheid te maken tussen: liefde voor een persoon en: instemmen met zijn overtuiging . Je kunt daarnaast zoeken naar grenzen die zowel respect voor de ander als ruimte voor je eigen geweten bieden. Grenzen zijn niet hetzelfde als afwijzing Een grens kan bijvoorbeeld zijn: ‘Ik wil graag contact, maar ik wil niet telkens discussiëren over mijn geloofskeuze.’ Of: ‘Ik respecteer dat jij dit anders ziet, maar ik wil niet verbergen met wie ik samenleef.’ Of juist: ‘Ik wil onze relatie behouden, maar bepaalde religieuze activiteiten passen niet bij mijn geweten.’ Een grens zegt: ‘Dit heb ik nodig om in deze relatie te kunnen blijven.’ Dat hoeft niet hetzelfde te betekenen als: ‘Ik wil jou niet meer.’ Je kunt de pijn van een ander niet altijd voorkomen Dit is misschien een van de moeilijkste lessen binnen een loyaliteitsconflict. Soms is er geen keuze waarbij niemand teleurgesteld of verdrietig wordt. Je kunt zorgvuldig, respectvol en liefdevol handelen en toch iemand pijn doen omdat jouw keuze anders is dan hij had gehoopt. Dan kan de vraag veranderen van: ‘Hoe zorg ik dat niemand verdriet heeft?’ naar: ‘Hoe maak ik mijn keuze zo eerlijk en respectvol mogelijk, zonder verantwoordelijkheid te nemen voor ieder gevoel van iedere andere persoon?’ Dat kan moeilijk zijn, maar ook bevrijdend. Eigen waarden opnieuw onderzoeken Een loyaliteitsconflict kan ook zichtbaar maken welke waarden werkelijk van jezelf zijn. Misschien ontdek je: familie is heel belangrijk voor mij. Maar ook: eerlijkheid is belangrijk voor mij. Vrijheid van geweten is belangrijk. Liefde is belangrijk. Mijn religieuze overtuiging is belangrijk. Het probleem is dan niet dat je geen waarden hebt. Het probleem is dat goede waarden met elkaar kunnen botsen . Juist daarom bestaat er soms geen simpele oplossing. Wanneer professionele hulp kan helpen Professionele hulp kan zinvol zijn wanneer het loyaliteitsconflict langdurig veel angst, schuld, somberheid, slapeloosheid of besluiteloosheid veroorzaakt, of wanneer iemand nauwelijks nog weet wat hij zelf wil. Een hulpverlener kan helpen verschillende verantwoordelijkheden en emoties uit elkaar te halen. Bij religieuze conflicten kan het prettig zijn wanneer een hulpverlener begrijpt dat geloof, familie, identiteit en sociale veiligheid soms sterk met elkaar verweven zijn. Het doel hoeft niet te zijn iemand richting vertrek, terugkeer of één bepaalde keuze te sturen. Het kan juist zijn: ruimte creëren waarin iemand zelf kan onderzoeken welke waarden hij wil volgen. Vragen om over na te denken Aan wie of wat voel ik mij verplicht? Welke keuze voelt als verraad en waarom? Ben ik werkelijk iemand aan het verraden, of kies ik alleen iets anders? Kan ik van iemand houden zonder dezelfde overtuiging te delen? Kan iemand van mij houden en toch teleurgesteld zijn in mijn keuze? Welke verantwoordelijkheid is werkelijk van mij en welke probeer ik voor iemand anders te dragen? Probeer ik vooral te voorkomen dat iemand boos, verdrietig of teleurgesteld raakt? Welke delen van mezelf houd ik verborgen om de relatie te beschermen? Wat kost dat mij? Als ik alleen rekening hield met mijn eigen geweten, wat zou ik dan kiezen? Kan ik trouw zijn aan mijn waarden zonder de ander te ontmenselijken? Kan ik ruimte laten voor de overtuiging van de ander zonder mijn eigen overtuiging op te geven? Samenvatting Een loyaliteitsconflict betekent vaak niet dat iemand niet weet van wie hij houdt. Juist omdat meerdere mensen, relaties of waarden belangrijk zijn , kan iedere keuze als verlies voelen. Bij religieuze verschillen kan dat bijzonder sterk worden wanneer geloof, familie en identiteit nauw met elkaar verbonden zijn. De oplossing hoeft niet te zijn dat je één kant emotioneel uitwist. Soms begint ruimte juist bij het onderscheid: ik kan van iemand houden zonder hetzelfde te geloven. Ik kan rekening houden met iemand zonder mijn hele leven door zijn verwachtingen te laten bepalen. Ik kan trouw zijn aan mezelf zonder de ander tot vijand te maken. En soms moet ook worden geaccepteerd dat een liefdevolle keuze nog steeds verdriet kan veroorzaken. Vrijheid betekent dan niet dat niemand ooit teleurgesteld raakt. Het kan betekenen dat je zorgvuldig leert onderscheiden: wat is liefde, wat is loyaliteit, wat is gehoorzaamheid en wat behoort uiteindelijk tot mijn eigen geweten? ‘Kan ik trouw blijven aan mezelf zonder te geloven dat ik daarmee automatisch iemand van wie ik houd verraad?’ Bronnen Roy F. Baumeister & Mark R. Leary - The Need to Belong Leon Festinger - A Theory of Cognitive Dissonance Edward L. Deci & Richard M. Ryan - Self-Determination Theory Henri Tajfel & John Turner - Social Identity Theory American Psychological Association - informatie over familieconflicten, verbondenheid, autonomie, schuldgevoel en sociale relaties Zie ook in A-Z Encyclopedie van de Psychologie C - Cognitieve dissonantie - Wat gebeurt er wanneer overtuigingen, gedrag en waarden met elkaar botsen? O - Ostracisme - Wat doet sociale uitsluiting met verbondenheid en welzijn? S - Sociale invloed - Hoe beïnvloeden verwachtingen van anderen onze keuzes zonder dat er directe dwang hoeft te zijn? Z - Zelfcensuur - Wat gebeurt er wanneer je delen van jezelf verborgen houdt omdat zichtbaar zijn iets kan kosten? Lees ook op ExJW.World I - Inactief versus verwijderd - Hoe kan religieuze status invloed houden op familie, vrijheid en gevoel van veiligheid? V - Vrije wil - Hoe vrij voelt een keuze wanneer verschillende uitkomsten grote sociale gevolgen kunnen hebben? V - Verwijdering - Wat kan verlies van een geloofsgemeenschap sociaal en psychologisch betekenen? W - Werelds - Wat doet de tegenstelling tussen ‘de waarheid’ en ‘de wereld’ met denken en geweten?