Herkenbare vragen

- Waarom voel ik me soms minder wanneer iemand anders succes heeft?

- Waarom vergelijk ik mijn uiterlijk, relatie, werk of leven automatisch met dat van anderen?

- Waarom kan het succes van iemand die op mij lijkt harder binnenkomen dan het succes van een onbekende?

- Waarom lijkt het soms alsof iedereen verder is dan ik?

- Kan jaloezie of afgunst mij iets vertellen zonder dat ik mezelf ervoor veroordeel?

- Hoe kan ik vergelijken zonder dat het leven van een ander de maatstaf voor mijn eigenwaarde wordt?

- Wat is sociale vergelijking?

Mensen beoordelen zichzelf niet alleen op basis van objectieve gegevens.

We kijken ook naar anderen.

Ben ik succesvol?

Zie ik er goed uit?

Doe ik genoeg?

Ben ik een goede ouder?

Loop ik voor of achter?

Voor veel van zulke vragen bestaat geen objectieve meetlat. Daarom gebruiken mensen elkaar als referentiepunt.

Psycholoog Leon Festinger beschreef dit in 1954 in zijn theorie over sociale vergelijking.

Ik wil weten:
‘Hoe doe ik het?’

        ↓

er bestaat geen duidelijke maatstaf

        ↓

ik kijk naar anderen

        ↓

‘Hoe doe ik het vergeleken met hen?’

        ↓

dat beïnvloedt
hoe ik mezelf beoordeel

Vergelijken is dus niet automatisch ongezond.

Het kan informatie geven, inspireren en helpen bepalen wat we zelf belangrijk vinden.

Maar het kan ook pijn doen wanneer vergelijking steeds verandert in:

Zij heeft meer, dus ik ben minder.

Jaloezie of afgunst?

In gewone gesprekken gebruiken we het woord jaloezie voor verschillende gevoelens.

Psychologisch wordt meestal onderscheid gemaakt.

AFGUNST

‘Jij hebt iets
wat ik ook zou willen.’

bijvoorbeeld:
succes
uiterlijk
geld
erkenning
vrijheid
talent


JALOEZIE

‘Ik ben bang iets
wat ik heb kwijt te raken
aan iemand anders.’

bijvoorbeeld:
partner
aandacht
vriendschap
positie

Als je ziet dat een leeftijdgenoot een prachtig huis heeft en je voelt je ineens tekortschieten, gaat het psychologisch dus eerder om afgunst en sociale vergelijking dan om jaloezie.

Afgunst hoeft daarbij niet te betekenen dat je de ander iets slechts gunt.

Soms betekent het eenvoudig:

Ik zie bij jou iets waar ik zelf naar verlang.

Waarom vergelijken we ons vooral met bepaalde mensen?

Niet iedereen is een even sterke vergelijking.

Een miljardair aan de andere kant van de wereld kan weinig met je doen.

Maar iemand van jouw leeftijd, uit jouw omgeving en met ongeveer dezelfde achtergrond kan ineens wél iets raken.

Waarom?

Omdat je gemakkelijker denkt:

Dat had mijn leven ook kunnen zijn.

De vergelijking voelt relevanter.

HOE MEER IEMAND
OP MIJ LIJKT

leeftijd
achtergrond
beroep
levensfase
mogelijkheden

        ↓

HOE RELEVANTER
DE VERGELIJKING KAN VOELEN

Daarom kan het succes van een vriendin soms meer gevoelens oproepen dan het succes van een beroemdheid.

Dat maakt je niet automatisch een slechte vriendin.

Het zegt vooral dat haar situatie dicht genoeg bij de jouwe staat om als meetlat te kunnen functioneren.

Omhoog vergelijken

Wanneer je jezelf vergelijkt met iemand die op een bepaald gebied beter lijkt te presteren, spreken psychologen van een opwaartse vergelijking.

Bijvoorbeeld:

Zij heeft een mooier huis.

Hij heeft een betere baan.

Zij ziet er jonger uit.

Hun kinderen presteren beter.

Zij lijkt gelukkiger.

Zo'n vergelijking kan twee kanten op.

ZIJ IS VERDER DAN IK
        ↓
     ↙       ↘
INSPIRATIE   TEKORTSCHIETEN

‘Dat wil      ‘Waarom heb
ik ook.’      ik dat niet?’

   ↓              ↓
motivatie      schaamte /
               afgunst /
             minderwaardigheid

Dezelfde persoon kan je dus de ene dag inspireren en je de andere dag onzeker maken.

Het verschil zit niet alleen in met wie je vergelijkt, maar ook in wat die vergelijking voor jou betekent.

Omlaag vergelijken

We vergelijken ons ook met mensen die het op een bepaald gebied minder goed lijken te hebben.

Dat heet neerwaartse vergelijking.

Bijvoorbeeld:

Mijn werk is zwaar, maar gelukkig heb ik tenminste werk.

Mijn relatie is niet perfect, maar bij hen is het nog veel ingewikkelder.

Dat kan tijdelijk geruststelling geven.

Maar ook hier geldt: vergelijking vertelt vooral waar je jezelf ten opzichte van een ander plaatst.

Iemands waarde verandert er niet door.

Onderzoek naar sociale vergelijking maakt al lange tijd onderscheid tussen opwaartse en neerwaartse vergelijking. De effecten zijn bovendien niet altijd simpel: een ‘betere’ ander kan ontmoedigen óf inspireren, terwijl een ‘slechtere’ vergelijking geruststelling kan geven maar ook andere emoties kan oproepen.

Wanneer vergelijking verandert in eigenwaarde

Het probleem ontstaat vooral wanneer het brein van:

Zij heeft iets wat ik niet heb.

maakt:

Dus zij doet het beter dan ik.

en vervolgens:

Dus zij is beter dan ik.

VERSCHIL

zij verdient meer
        ↓
INTERPRETATIE

zij is succesvoller
        ↓
OORDEEL

ik loop achter
        ↓
IDENTITEIT

ik ben minder

Tussen de eerste en de laatste stap is er ongemerkt veel gebeurd.

Een verschil is veranderd in een oordeel over je waarde als mens.

Maar iemand kan:

  • meer geld hebben en ongelukkig zijn;

  • een mooi huis hebben en enorme schulden hebben;

  • een succesvolle carrière hebben en zich eenzaam voelen;

  • een gelukkig gezin tonen en ondertussen problemen hebben;

  • op één terrein verder zijn en op tien andere terreinen niet.

Je vergelijkt bijna nooit twee complete levens.

Je vergelijkt meestal één zichtbaar onderdeel van het leven van een ander met een veel completer beeld van jezelf.

Waarom sociale media zo verleidelijk zijn voor vergelijking

Sociale media bieden voortdurend mogelijke vergelijkingspunten.

Vakanties.

Relaties.

Lichamen.

Kinderen.

Carrières.

Huizen.

Feestjes.

Prestaties.

Maar wat je ziet is meestal geen willekeurige steekproef uit iemands leven.

Mensen delen relatief vaak wat opvallend, leuk, mooi of betekenisvol is.

VAN MIJZELF ZIE IK:

twijfel
verveling
ruzie
rekeningen
onzekerheid
mislukkingen
gewone dinsdagen


VAN DE ANDER ZIE IK:

vakantie
promotie
mooie foto
nieuw huis
feest
mijlpaal

Dan ontstaat gemakkelijk een oneerlijke vergelijking:

mijn volledige werkelijkheid

tegenover

hun geselecteerde momenten

Onderzoek naar sociale media, vergelijking en welzijn laat overigens geen simpel verhaal zien waarin sociale media iedereen ongelukkig maken. De effecten verschillen per persoon en situatie. Wel komen sociale vergelijking en afgunst regelmatig voor bij socialmediagebruik en kunnen vooral bepaalde vormen van opwaartse vergelijking samenhangen met een lager welbevinden.

Afgunst als informatie

Afgunst is een onaangename emotie en daarom willen mensen haar vaak zo snel mogelijk wegduwen.

Maar soms bevat ze nuttige informatie.

Stel dat iemand vertelt:

“Ik heb mijn baan opgezegd en ben voor mezelf begonnen.”

En je voelt onmiddellijk iets onaangenaams.

Je zou kunnen denken:

Wat kinderachtig. Ik ben jaloers.

Maar je kunt ook vragen:

Wat raakt mij hier eigenlijk?

Misschien ben je niet jaloers op haar bedrijf.

Misschien verlang je naar:

  • vrijheid;

  • moed;

  • erkenning;

  • financiële zelfstandigheid;

  • creativiteit;

  • een nieuw begin.

‘IK BEN JALOERS’
       ↓
niet meteen veroordelen
       ↓
‘Waar verlang ik naar?’
       ↓
vrijheid?
erkenning?
liefde?
avontuur?
zekerheid?
succes?
       ↓
informatie over
wat voor mij belangrijk is

De emotie hoeft dus niet de baas te worden.

Maar je kunt ernaar luisteren.

Onderzoek naar afgunst maakt zelfs onderscheid tussen vormen die iemand kunnen motiveren om zichzelf te verbeteren en vormen waarbij de aandacht meer verschuift naar het naar beneden halen van de ander.

Vergelijking binnen een hechte geloofsgemeenschap

Ook religieuze gemeenschappen zijn niet vrij van sociale vergelijking.

Waar mensen samenleven ontstaan vanzelf zichtbare verschillen.

Binnen een gemeenschap van Jehovah’s Getuigen kan iemand bijvoorbeeld merken wie:

  • pionier is;

  • bepaalde verantwoordelijkheden krijgt;

  • vaak antwoord geeft tijdens vergaderingen;

  • als ‘geestelijk sterk’ wordt gezien;

  • een voorbeeldig gezin lijkt te hebben;

  • bepaalde geestelijke doelen bereikt.

Dat betekent niet dat iedereen voortdurend met elkaar concurreert.

Mensen kunnen oprecht blij zijn met de inzet en prestaties van anderen.

Maar zodra bepaalde rollen zichtbaar waardering krijgen, kunnen mensen zichzelf daar ook aan gaan spiegelen.

‘ZIJ DOET MEER’
       ↓
‘ZIJ IS GEESTELIJK STERKER’
       ↓
‘IK DOE TE WEINIG’
       ↓
‘ER IS IETS MIS MET MIJ’

Die laatste stap volgt niet noodzakelijk uit de eerste.

Toch kan hij psychologisch gemakkelijk ontstaan.

Bij Jehovah’s Getuigen bestaat ook nu nog de rol van pionier, waarvoor een formeel urencriterium voor de prediking geldt. Daardoor zijn sommige vormen van inzet concreet zichtbaar en meetbaar.

Na het verlaten van de groep stopt vergelijken niet automatisch

Soms verdwijnt de oude meetlat, maar verschijnt er gewoon een nieuwe.

Eerst:

Ben ik geestelijk genoeg?
Doe ik voldoende in de prediking?
Heb ik de juiste reputatie?
Bereik ik geestelijke doelen?

Later:

Heb ik genoeg carrière gemaakt?
Verdien ik voldoende?
Heb ik genoeg vrienden?
Zie ik er goed genoeg uit?
Ben ik al voldoende ‘hersteld’?
Hebben andere ex-JG’s hun leven
sneller opgebouwd dan ik?

De inhoud is veranderd.

Het mechanisme kan hetzelfde blijven:

Hoe doe ik het vergeleken met de mensen om mij heen?

Daarom betekent vrijheid niet dat je jezelf nooit meer vergelijkt.

Dat is waarschijnlijk niet realistisch.

Vrijheid zit eerder in het herkennen:

Ik ben aan het vergelijken. Maar ik hoef van deze vergelijking geen oordeel over mijn waarde te maken.

Van externe naar eigen maatstaven

Een nuttige verschuiving is van:

Hoe doe ik het vergeleken met haar?

naar:

Hoe doe ik het vergeleken met waar ik zelf vandaan kom?

ANDER ALS MEETLAT

‘Waar staat zij?’

        ↓

‘Dan weet ik waar ik hoor te staan.’


EIGEN ONTWIKKELING ALS MEETLAT

‘Waar stond ik?’

        ↓

‘Wat heb ik geleerd?’

        ↓

‘Waar wil ík naartoe?’

Dat betekent niet dat je nooit naar anderen kijkt.

Een ander kan juist inspiratie geven.

Maar je kunt informatie lenen zonder diens leven tot jouw norm te maken.

Drie vragen bij een pijnlijke vergelijking

Wanneer iemand iets in je raakt, kun je jezelf vragen:

1. WAT VERGELIJK IK?

Geld?
uiterlijk?
relatie?
kinderen?
werk?
vrijheid?
erkenning?


2. WAT WEET IK NIET?

Welke offers?
problemen?
hulp?
toeval?
omstandigheden?
achtergrond?


3. WAT VERTELT DIT OVER MIJ?

Wil ik dit werkelijk?
Of heb ik geleerd
dat ik dit zou móéten willen?

Vooral die laatste vraag is belangrijk.

Want niet iedere maatstaf waarmee je jezelf beoordeelt, heb je zelf gekozen.

Is deze meetlat eigenlijk van mij?

Misschien denk je:

Op mijn leeftijd hoor je een koophuis te hebben.

Een goede moeder doet dit.

Een succesvol persoon verdient zoveel.

Een aantrekkelijke vrouw ziet er zo uit.

Iemand die zijn leven op orde heeft, heeft een relatie.

Maar waar komt die norm vandaan?

IK LOOP ACHTER

      ↓

volgens welke meetlat?

      ↓

wie heeft die meetlat gemaakt?

      ↓

past hij eigenlijk
bij het leven dat ík wil?

Soms verdwijnt de vergelijking niet doordat je harder probeert te winnen.

Soms verdwijnt ze doordat je besluit dat je aan die wedstrijd helemaal niet wilt deelnemen.

Vragen om over na te denken

  • Met wie vergelijk ik mezelf het vaakst?

  • Waarom juist met die persoon of groep?

  • Op welk gebied voel ik mij dan tekortschieten?

  • Vergelijk ik mijn hele leven met één zichtbaar onderdeel van dat van iemand anders?

  • Welke informatie over het leven van die ander zie ik niet?

  • Wat vertelt mijn afgunst misschien over iets waarnaar ik zelf verlang?

  • Wil ik dat werkelijk, of denk ik dat ik het zou moeten willen?

  • Welke maatstaven heb ik uit mijn familie, geloof, omgeving of sociale media overgenomen?

  • Hoe zou ik mijn ontwikkeling beoordelen als ik mezelf met mijn vroegere zelf vergelijk?

  • Kan iemand anders méér hebben zonder dat ik daardoor mínder ben?

Samengevat

Vergelijken is menselijk.

Een ander kan ons laten zien:
wat mogelijk is,
wat we verlangen,
waar we staan.

Maar:

VERSCHIL
is niet hetzelfde als
TEKORTSCHIETEN.

En:

‘zij heeft meer’
betekent niet
‘ik ben minder’.

De belangrijkste vraag is daarom
niet alleen:

‘Hoe doe ik het
vergeleken met anderen?’

maar ook:

‘Leef ik steeds meer
volgens de waarden
die werkelijk van mij zijn?’

Wetenschappelijke bronnen

  • Leon Festinger — A Theory of Social Comparison Processes, Human Relations, 1954.

  • Jason P. Gerber e.a. — A Social Comparison Theory Meta-Analysis 60+ Years On, Psychological Bulletin, 2018.

  • W. Gerrod Parrott & Richard H. Smith — Distinguishing the Experiences of Envy and Jealousy, Journal of Personality and Social Psychology, 1993.

  • Niels van de Ven — Envy and Its Consequences: Why It Is Useful to Distinguish Between Benign and Malicious Envy, Social and Personality Psychology Compass, 2016.

  • Adrian Meier & Benjamin K. Johnson — Social Comparison and Envy on Social Media: A Critical Review, Current Opinion in Psychology, 2022.

  • Jehovah’s Getuigen — Style and Terminology Guide, actuele omschrijving van pioniersdienst en het bijbehorende urencriterium.