Charles Taze Russell - hoe ontstond de beweging waaruit Jehovah's Getuigen voortkwamen?

Wie de geschiedenis van Jehovah's Getuigen wil begrijpen, moet terug naar de Verenigde Staten van de negentiende eeuw. Nog vóór Koninkrijkszalen, het Besturende Lichaam, JW.org en zelfs vóór de naam Jehovah's Getuigen bestond, kwam in Pennsylvania een kleine groep mensen bij elkaar om de Bijbel te bestuderen. Een van hen zou een beslissende rol gaan spelen: Charles Taze Russell. Jehovah's Getuigen noemen Russell tegenwoordig niet de stichter van hun religie. Volgens hun eigen uitleg is Jezus de stichter. Tegelijkertijd erkent JW.org dat Russell binnen de vroege Bijbelonderzoekers de leiding nam in het Bijbelse onderwijswerk en de eerste redacteur van The Watchtower was. Wie was deze man? Waar kwamen zijn ideeën vandaan? En hoeveel van wat Russell destijds geloofde, zou een Jehovah's Getuige vandaag nog herkennen? Een jonge man die begon te twijfelen Charles Taze Russell werd in 1852 in Pennsylvania geboren. Als jonge man was hij religieus, maar hij kreeg moeite met verschillende traditionele christelijke leerstellingen. Vooral de leer van eeuwige pijniging in een brandende hel kon hij moeilijk verenigen met het idee van een liefdevolle God. Ook de eigen geschiedschrijving van Jehovah's Getuigen beschrijft hoe Russell zijn eerdere religieuze overtuigingen begon te betwijfelen en opnieuw de Bijbel ging onderzoeken. Zijn zoektocht bracht hem in contact met andere christenen die eveneens bezig waren met Bijbelonderzoek, profetieën en de wederkomst van Christus. Dat is belangrijk voor deze geschiedenis. Russell ontwikkelde zijn ideeën niet in een vacuüm Hij leefde in een periode waarin verschillende protestantse en adventistische bewegingen intensief bezig waren met de vraag wanneer Jezus zou terugkeren en hoe Bijbelse profetieën moesten worden geïnterpreteerd. Russell kwam bijvoorbeeld in contact met adventist Nelson H. Barbour . Volgens de eigen geschiedschrijving van Jehovah's Getuigen las Russell rond 1876 Barbours tijdschrift Herald of the Morning . Barbour hield zich onder andere bezig met Bijbelse tijdsprofetieën en de gedachte dat Christus onzichtbaar aanwezig was. De Bijbelstudiegroep van Russell ging enige tijd samenwerken met Barbours groep. Later ontstond tussen Russell en Barbour een fundamenteel verschil van inzicht over Jezus' loskoopoffer. Russell beëindigde de samenwerking. Een kleine groep Bijbelonderzoekers Rond 1870 ontstond in de omgeving van Pittsburgh een Bijbelstudiegroep waarin Russell een belangrijke rol kreeg. De deelnemers wilden kerkelijke leerstellingen vergelijken met wat zij zelf in de Bijbel lazen. Ook de huidige organisatie van Jehovah's Getuigen beschrijft haar moderne oorsprong als een kleine groep Bijbelstudenten in de omgeving van Pittsburgh die de Bijbel systematisch begon te onderzoeken. Een andere eigen publicatie noemt Russell zelfs “de drijvende kracht” achter die groep. De naam Jehovah's Getuigen bestond toen nog niet. De beweging zou bekend worden als de Bijbelonderzoekers , in het Engels Bible Students . Het is daarom historisch niet helemaal juist om Russell simpelweg de eerste Jehovah's Getuige te noemen. De beweging waaruit Jehovah's Getuigen later voortkwamen, zag er onder Russell op belangrijke punten anders uit dan de organisatie van vandaag. 1879 - Zion's Watch Tower In juli 1879 zette Russell een belangrijke stap. Hij begon een eigen religieus tijdschrift: Zion's Watch Tower and Herald of Christ's Presence Van het eerste nummer werden ongeveer 6.000 exemplaren verspreid. Russell was redacteur en uitgever. Dat wordt bevestigd in de eigen historische publicaties van Jehovah's Getuigen. Het tijdschrift zou uiteindelijk uitgroeien tot wat we tegenwoordig kennen als De Wachttoren . Russell reisde rond, hield lezingen en schreef uitgebreid over zijn Bijbelse inzichten. De beweging groeide. Er ontstond ook een organisatie rond het publiceren en verspreiden van religieuze lectuur. In 1881 werd de Zion's Watch Tower Tract Society gevormd en in 1884 kreeg deze rechtspersoonlijkheid, met Russell als president. De naam werd later veranderd in Watch Tower Bible and Tract Society. Langzaam ontstond daarmee de organisatorische basis van een religieuze beweging die later wereldwijd zou groeien. De organisatie zag er toen anders uit Het is belangrijk om niet automatisch de huidige organisatie van Jehovah's Getuigen terug te projecteren op de tijd van Russell. Het huidige Besturende Lichaam bestond bijvoorbeeld niet in dezelfde vorm. Ook de manier waarop gemeenten werden georganiseerd en geleid veranderde later aanzienlijk. Dat roept een interessante historische vraag op: Hoe veranderde een beweging van Bijbelstudiegroepen uiteindelijk in een sterk georganiseerde internationale geloofsgemeenschap? Daar komen we in een volgend geschiedenisartikel op terug. De eindtijd speelde vanaf het begin een belangrijke rol Russell hield zich intensief bezig met Bijbelse chronologie. Al vóór 1914 werd binnen de beweging grote betekenis aan dat jaar toegekend. 1914 werd dus niet pas achteraf een bijzonder jaar. Maar het is belangrijk nauwkeurig te zijn over wat er precies werd verwacht. Naarmate 1914 naderde, bestonden binnen de beweging verwachtingen over grote veranderingen in Gods tijdschema en het einde van de zogenoemde tijden der heidenen. Russell zelf schreef begin 1914 dat hij niet met zekerheid wist wat er precies zou gebeuren. Hij verwachtte onder andere manifestaties van Gods oordeel en het verdwijnen van veel, mogelijk alle, bestaande instellingen. Niet alle verwachtingen rond 1914 werden gerealiseerd zoals gedacht. Ook de latere eigen geschiedschrijving van Jehovah's Getuigen erkent dat verwachtingen moesten worden bijgesteld. 1914 bleef desondanks een centraal jaartal. Binnen de huidige leer van Jehovah's Getuigen geldt 1914 als het jaar waarin Christus in de hemel als Koning begon te regeren. Dat onderwerp behandelen we uitgebreider in ons artikel over eindtijdverwachtingen. Maar Russell gebruikte bij zijn zoektocht naar Gods tijdschema nog iets anders. Iets wat voor veel huidige Jehovah's Getuigen waarschijnlijk verrassend zal zijn. De Grote Piramide van Gizeh Russell geloofde jarenlang dat de Grote Piramide van Gizeh betekenis had voor het begrijpen van Gods voornemen. Dit is niet alleen afkomstig uit publicaties van critici of voormalige Jehovah's Getuigen. De eigen geschiedschrijving van Jehovah's Getuigen zegt dat Russell ongeveer 35 jaar geloofde dat de Grote Piramide Gods ‘stenen getuige’ was en dat de piramide Bijbelse tijdsperioden bevestigde. Dat maakt dit een bijzonder onderdeel van de geschiedenis. Want Russell keek bij zijn zoektocht naar profetische chronologie dus niet uitsluitend naar geschreven Bijbelteksten. Ook de afmetingen en gangen van een Egyptische piramide kregen religieuze betekenis. Een 'stenen getuige' Russell werkte deze ideeën uitgebreid uit. De gangen en afmetingen van de Grote Piramide werden gekoppeld aan gebeurtenissen en perioden binnen de Bijbelse chronologie. Voor Russell was het bouwwerk daarmee meer dan een indrukwekkend overblijfsel uit het oude Egypte. Het kon volgens hem dienen als aanvullende bevestiging van Gods tijdschema. Tegenwoordig leren Jehovah's Getuigen dit niet meer. Hun eigen geschiedschrijving vermeldt expliciet dat deze gedachte is verlaten. En juist dat maakt dit historisch interessant. Als een Jehovah's Getuige vandaag de afmetingen van de Grote Piramide zou gebruiken om Bijbelse profetieën te bevestigen, zou dat dan nog als een betrouwbare methode worden gezien? Waarschijnlijk niet. Toch speelde zo'n gedachte ongeveer 35 jaar een rol in het religieuze denken van de man die leiding gaf aan de vroege Bijbelonderzoekers. Later werd de piramideleer verlaten Na Russells dood veranderde de beweging verder. Onder zijn opvolger Joseph Rutherford werd uiteindelijk afstand genomen van de religieuze betekenis die aan de Grote Piramide was gegeven. De eigen geschiedschrijving van Jehovah's Getuigen verwijst naar The Watch Tower van 15 november en 1 december 1928 voor het verlaten van deze opvatting. Dat maakt de piramide meer dan alleen een opmerkelijk detail uit het verleden. Het laat iets zien wat we ook bij andere veranderingen in religieuze overtuigingen kunnen tegenkomen: Een overtuiging kan lange tijd als waardevol geestelijk inzicht worden beschouwd en later volledig worden verlaten. Daaruit ontstaat een interessante vraag: Hoe kun je op het moment zelf onderscheiden wat goddelijke leiding is en wat later een menselijke interpretatie blijkt te zijn? Een piramidemonument bij zijn graf Er is nog een opvallend historisch detail. Na Russells overlijden werd op de begraafplaats waar hij lag een groot stenen piramidemonument geplaatst in het gedeelte dat verbonden was met de Watch Tower Society. Het piramidemonument was niet Russells grafsteen. Zijn graf lag er vlakbij en had een afzonderlijke grafsteen. Het monument werd in 2021 verwijderd. Voor de geschiedenis van Russells eigen piramideopvattingen is het monument op zichzelf geen bewijs. Die opvattingen hoeven namelijk niet via het monument bewezen te worden: de eigen historische publicaties van Jehovah's Getuigen bevestigen Russells langdurige geloof in de Grote Piramide rechtstreeks. Was Russell de oprichter van Jehovah's Getuigen? Hier hangt het antwoord af van wat precies met oprichter wordt bedoeld. Historisch gezien speelde Russell een centrale rol bij het ontstaan en de ontwikkeling van de beweging waaruit later Jehovah's Getuigen voortkwamen. De huidige organisatie formuleert dit vanuit haar eigen geloofsperspectief anders. JW.org zegt dat Russell de leiding nam binnen het vroege Bijbelse onderwijswerk en de eerste redacteur van The Watchtower was, maar dat Jehovah's Getuigen Jezus als de stichter van hun organisatie beschouwen . Beide gegevens kunnen naast elkaar staan. Historisch: Russell speelde een centrale rol in het ontstaan en de ontwikkeling van de Bijbelonderzoekersbeweging. Vanuit het huidige geloofsperspectief van Jehovah's Getuigen: Jezus Christus wordt als stichter beschouwd. Dat onderscheid maakt de geschiedenis nauwkeuriger. Russell was geen Jehovah's Getuige zoals we die vandaag kennen We kunnen niet alle huidige leerstellingen, gebruiken en organisatiestructuren terugprojecteren op Russell. De beweging veranderde na zijn dood aanzienlijk. De organisatiestructuur veranderde. Leerstellingen veranderden. Gebruiken veranderden. Sommige ideeën van Russell verdwenen. Andere ideeën bleven bestaan, maar kregen een andere uitleg. En zelfs de naam Jehovah's Getuigen bestond tijdens Russells leven nog niet. Daarom is het historisch nauwkeuriger om te zeggen: Charles Taze Russell stond aan het begin van de Bijbelonderzoekersbeweging waaruit later Jehovah's Getuigen voortkwamen. 1916 - Russell sterft Charles Taze Russell stierf op 31 oktober 1916 . Hij was 64 jaar. Daarmee kwam de beweging op een belangrijk kruispunt. Want wat gebeurt er met een religieuze beweging wanneer de man die jarenlang een centrale rol heeft gespeeld plotseling wegvalt? In januari 1917 werd Joseph Franklin Rutherford tot president van de Watch Tower Society gekozen. Onder Rutherford zou de beweging ingrijpend veranderen. Niet alleen organisatorisch. Ook de identiteit, bepaalde leerstellingen, de manier van prediken en uiteindelijk zelfs de naam veranderden. 1931 - de naam Jehovah's Getuigen Russell heeft zichzelf dus nooit Jehovah's Getuige genoemd in de betekenis van de latere officiële groepsnaam. Hij was al bijna vijftien jaar overleden toen die naam werd aangenomen. Op 26 juli 1931 , tijdens een congres in Columbus, Ohio, presenteerde Rutherford de resolutie Een nieuwe naam . Daarin werd besloten voortaan bekend te staan als Jehovah's Getuigen . JW.org beschrijft dit zelf uitgebreid in zijn geschiedschrijving. Dat is een belangrijk onderscheid wanneer we naar de geschiedenis kijken: Russell leidde de vroege Bijbelonderzoekers. De naam Jehovah's Getuigen werd pas in 1931, onder Rutherford, aangenomen. Van Bijbelonderzoekers naar Jehovah's Getuigen Jehovah's Getuigen ontstonden dus niet op één dag. Er was geen moment waarop Russell zei: ‘Vandaag richt ik Jehovah's Getuigen op.’ Er was een ontwikkeling. Een jonge man begon bestaande kerkelijke leerstellingen ter discussie te stellen. Hij ging met anderen de Bijbel bestuderen. Er ontstonden Bijbelstudiegroepen. Er kwam een tijdschrift. Er kwam een uitgeversorganisatie. Er ontstond een internationale beweging. Bijbelse chronologie en verwachtingen over de eindtijd speelden een belangrijke rol. De Grote Piramide kreeg een plaats in Russells religieuze denken. Russell stierf. Rutherford werd president. Bepaalde ideeën werden verlaten. Andere leerstellingen ontwikkelden zich verder. De organisatie veranderde. En in 1931 werd de naam Jehovah's Getuigen aangenomen. Een geschiedenis van ontwikkeling Misschien is dat wel het interessantste aan het verhaal van Russell. Hij begon niet met de organisatie zoals Jehovah's Getuigen die vandaag kennen. De beweging en zijn interpretaties ontwikkelde zich. En na zijn dood ontwikkelde de beweging zich verder. Sommige ideeën bleven. Andere verdwenen. Een van de opvallendste voorbeelden daarvan is de Grote Piramide. Russell zag daarin ongeveer 35 jaar een bevestiging van Bijbelse tijdsperioden. Later werd die uitleg door de organisatie verlaten. Daarom blijven twee vragen interessant: Hoe groeiden de overtuigingen van een kleine groep Bijbelonderzoekers uit tot een geloofsgemeenschap van miljoenen mensen? En: Hoeveel van wat Russell destijds als Bijbelse waarheid zag, zou een Jehovah's Getuige vandaag nog als waarheid herkennen? Bronnen en zelf onderzoeken Voor EXJW.World vinden we het belangrijk dat historische beweringen controleerbaar zijn. Daarom gebruiken we bij dit onderwerp bewust ook de eigen publicaties en geschiedschrijving van Jehovah's Getuigen . Russell en het ontstaan van de beweging Jehovah's Getuigen leggen op hun eigen website uit welke rol Russell volgens hen speelde. Zij noemen hem niet hun stichter, maar erkennen zijn leidende rol binnen de vroege Bijbelonderzoekers en zijn rol als eerste redacteur van The Watchtower . JW.org - Wie was de stichter van Jehovah's Getuigen? Het ontstaan van de Bijbelonderzoekers Een andere eigen publicatie van Jehovah's Getuigen noemt Russell “de drijvende kracht” achter het vroege Bijbelstudiegroepje en beschrijft de oprichting van de Watch Tower-organisatie. Watchtower Online Library - Ontwikkeling en groei in deze tijd Zion's Watch Tower De eigen geschiedschrijving vermeldt dat in juli 1879 het eerste nummer van Zion's Watch Tower and Herald of Christ's Presence verscheen en dat ongeveer 6.000 exemplaren werden verspreid. Watchtower Online Library - Small Beginnings 1879–1889 1914 De eigen geschiedschrijving van Jehovah's Getuigen bespreekt ook wat Russell vóór en tijdens 1914 verwachtte en laat zien dat hij zelf enige onzekerheid uitsprak over wat er precies zou gebeuren. JW.org - Beproeving en zifting van binnenuit Russell en de Grote Piramide De eigen geschiedschrijving zegt expliciet dat Russell ongeveer 35 jaar geloofde dat de Grote Piramide Gods ‘stenen getuige’ was en Bijbelse tijdsperioden bevestigde. Ook vermeldt zij dat Jehovah's Getuigen deze gedachte later hebben verlaten. JW.org - Jehovah's Witnesses—Proclaimers of God's Kingdom De naam Jehovah's Getuigen JW.org beschrijft hoe onder Rutherford tijdens het congres in Columbus op 26 juli 1931 de naam Jehovah's Getuigen werd aangenomen. JW.org - We dragen al 90 jaar de naam Jehovah's Getuigen Waarom we bronnen laten zien De geschiedenis van een geloofsgemeenschap kan gevoelig liggen. Daarom willen we zo duidelijk mogelijk onderscheid maken tussen wat historisch aantoonbaar is, wat Jehovah's Getuigen zelf over hun geschiedenis schrijven en welke conclusie een lezer daar vervolgens zelf uit trekt. We willen niet dat je iets gelooft omdat wij het zeggen. Bekijk de bronnen. Lees wat er werkelijk werd geschreven. Vergelijk verschillende perioden. En trek daarna je eigen conclusie.