Herkenbare vragen
- Waarom valt bewijs voor mijn eigen mening me zo snel op?
- Waarom vind ik informatie die mijn overtuiging tegenspreekt sneller zwak of onbetrouwbaar?
- Waarom lijken twee mensen naar dezelfde informatie te kunnen kijken en toch allebei méér overtuigd te raken van hun eigen standpunt?
- Waarom onthoud ik voorbeelden die mijn mening bevestigen soms beter?
- Hoe onderzoek ik mijn eigen overtuigingen eerlijker?
- En hoe weet ik of ik een bron afwijs vanwege de kwaliteit — of omdat de conclusie me niet bevalt?
Wat is bevestigingsvooroordeel?
Het bevestigingsvooroordeel, vaak confirmation bias genoemd, is de menselijke neiging om informatie te zoeken of te interpreteren op een manier die bestaande overtuigingen, verwachtingen of hypotheses ondersteunt.
Psycholoog Raymond Nickerson beschreef hoe dit verschijnsel verschillende vormen kan aannemen. We kunnen bijvoorbeeld bevestigende informatie gemakkelijker opmerken of zoeken, terwijl informatie die tegen onze verwachting ingaat kritischer wordt onderzocht.
Dat betekent niet dat iemand bewust denkt: Ik wil alleen maar informatie zien die mij gelijk geeft. Het proces kan veel subtieler verlopen.
Ik heb een overtuiging
↓
Passende informatie
valt sneller op
↓
“Zie je wel”Confirmation bias is geen teken dat iemand dom, slecht geïnformeerd of bewust oneerlijk is. Het is een menselijke neiging die bij iedereen kan voorkomen.
Waarom kan ons brein dit doen?
Een bestaande overtuiging geeft ons een kader waarmee we nieuwe informatie kunnen begrijpen. Dat is vaak nuttig: zonder voorkennis zouden we iedere situatie helemaal opnieuw moeten beoordelen.
Maar dat kader kan er ook voor zorgen dat informatie die erbij past gemakkelijker wordt verwerkt dan informatie die ermee botst.
Onderzoekers Joshua Klayman en Young-Won Ha lieten bovendien zien dat niet alles wat confirmation bias wordt genoemd dezelfde oorzaak heeft. Mensen gebruiken vaak een zogenoemde positive test strategy: wanneer zij een vermoeden hebben, onderzoeken zij vooral situaties waarin zij verwachten dat het vermoeden klopt. Zo'n strategie kan vaak heel nuttig zijn, maar onder bepaalde omstandigheden ook tot verkeerde conclusies leiden.
Confirmation bias betekent dus niet simpelweg:
“Mensen willen
de waarheid niet weten”Het kan voortkomen uit normale manieren waarop ons brein informatie zoekt en ordent.
Voorbeeld uit het dagelijks leven
Stel dat je denkt:
“Honden zijn onbetrouwbaar.”
Tijdens een wandeling kom je elf honden tegen. Tien lopen rustig voorbij. Eén hond blaft hard naar je.
Aan het einde van de dag denk je:
“Zie je wel. Honden zijn niet te vertrouwen.”
10 rustige honden
+
1 blaffende hond
↓
“Zie je wel”De blaffende hond was echt. Je hebt niets verzonnen.
De vraag is alleen: heb je alle informatie even zwaar laten meewegen?
Confirmation bias werkt juist vaak met echte feiten. De vertekening kan ontstaan doordat sommige feiten veel meer aandacht krijgen dan andere.
Tegenbewijs kan strenger worden beoordeeld
Confirmation bias gaat niet alleen over welke informatie we zoeken. Ook de manier waarop we bewijs beoordelen kan worden beïnvloed door wat we al geloven.
In een bekend onderzoek van Charles Lord, Lee Ross en Mark Lepper kregen mensen die vóór en tegen de doodstraf waren onderzoeksmateriaal te zien dat verschillende conclusies ondersteunde. Deelnemers waren gemiddeld kritischer op onderzoek dat tegen hun bestaande standpunt inging en positiever over onderzoek dat hun standpunt ondersteunde.
Dat laat zien waarom dezelfde informatie door twee mensen heel verschillend kan worden beoordeeld.
Dezelfde informatie
↓
“Sterk bewijs”
of
“Zwak onderzoek”Dit betekent niet dat mensen na ieder tegenargument automatisch verder uit elkaar gaan staan. Het onderzoek laat vooral zien dat bestaande overtuigingen invloed kunnen hebben op hoe we nieuw bewijs beoordelen.
Confirmation bias betekent niet dat je overtuiging fout is
Dit onderscheid is essentieel.
Als iemand confirmation bias vertoont, bewijst dat niet dat zijn overtuiging onwaar is.
Je kunt gelijk hebben en tóch vooral bewijs zien dat je gelijk geeft.
Je kunt ongelijk hebben en toch bepaalde argumenten heel zorgvuldig onderzoeken.
Confirmation bias
≠
bewijs dat een
overtuiging onwaar isHet begrip gaat over hoe we informatie verwerken, niet rechtstreeks over de waarheid van de uiteindelijke conclusie.
Daarom is een betere vraag:
“Beoordeel ik bewijs vóór en tegen mijn overtuiging volgens dezelfde maatstaf?”
Hoe kan dit voorkomen binnen hechte overtuigingsgemeenschappen?
Confirmation bias kan voorkomen binnen iedere omgeving waarin mensen sterke gedeelde overtuigingen hebben.
Dat kan een religieuze gemeenschap zijn, maar ook een politieke beweging, bedrijf, vriendengroep, actiegroep, online community of gemeenschap van voormalige leden.
Wanneer mensen vooral informatie uit hun eigen kring tegenkomen, zien zij vanzelf vaker voorbeelden die aansluiten bij het gedeelde wereldbeeld.
Dat betekent niet dat informatie uit de eigen groep automatisch verkeerd of onbetrouwbaar is.
De relevante vraag is:
“Wordt informatie die niet bij mijn huidige overtuiging past ook eerlijk onderzocht?”
Hoe kan dit herkenbaar zijn bij Jehovah’s Getuigen?
Binnen de officiële publicaties van Jehovah’s Getuigen bestaan verschillende aanwijzingen over het onderzoeken van informatie.
In Inzicht in de Schrift staat bijvoorbeeld dat iemand Gods Woord met een ontvankelijke geest moet lezen en daarbij vooroordelen en vooropgezette ideeën opzij moet zetten.
Tegelijk leren officiële publicaties dat Jehovah’s Getuigen informatie die zij als afvallig beschouwen niet moeten lezen of beluisteren. In een officiële uitleg over afvalligheid staat bijvoorbeeld dat trouwe Getuigen niet uit nieuwsgierigheid of onder druk over afvallige ideeën willen lezen of ernaar luisteren.
Vanuit de psychologie van confirmation bias kun je daar een algemene onderzoeksvraag naast leggen:
“Hoe bepaal ik welke informatie betrouwbaar genoeg is om mee te wegen?”
Die vraag is niet uniek voor Jehovah’s Getuigen.
Een voormalig Getuige kan bijvoorbeeld voornamelijk video's, websites en persoonlijke verhalen van andere ex-JG’s volgen en daardoor eveneens vooral informatie tegenkomen die bij zijn huidige overtuigingen aansluit.
JG
kan bevestiging zoeken
Ex-JG
kan bevestiging zoeken
Politiek links of rechts
kan bevestiging zoeken
Iedereen kan hetDe psychologie vertelt daarmee niet welke conclusie iemand over Jehovah’s Getuigen moet trekken.
Ze helpt onderzoeken of dezelfde maatstaven worden gebruikt voor informatie die prettig en onprettig is voor onze bestaande overtuiging.
“Maar sommige bronnen zijn toch echt onbetrouwbaar?”
Zeker.
Kritisch denken betekent niet dat iedere bron, mening of bewering evenveel gewicht moet krijgen.
Een degelijk uitgevoerd onderzoek hoeft niet op dezelfde manier te worden beoordeeld als een anonieme socialmediapost. Ook expertise, methode, bewijs, transparantie en mogelijke belangen kunnen relevant zijn.
Confirmation bias betekent dus niet:
“Je moet alle bronnen even serieus nemen.”
De interessantere vraag is:
Als deze bron precies
het tegenovergestelde
zou concluderen...
zou ik de kwaliteit
dan hetzelfde beoordelen?Dat helpt onderscheid maken tussen kritiek op de kwaliteit van bewijs en kritiek omdat de conclusie ons niet bevalt.
Welke informatie zoek ik zelf?
Confirmation bias kan al beginnen vóórdat we informatie beoordelen.
Stel dat iemand wil weten of koffie gezond is.
Hij kan zoeken op:
“Waarom koffie gezond is”
en vervolgens veel argumenten vóór koffie vinden.
Maar iemand met de tegenovergestelde verwachting kan zoeken:
“Waarom koffie ongezond is”
en een heel andere verzameling informatie tegenkomen.
Mijn zoekvraag
↓
Welke informatie
ik tegenkom
↓
Mijn beeld
van het onderwerpDaarom kan het nuttig zijn om niet alleen te zoeken naar bevestiging van je eigen vermoeden, maar ook bewust naar goed onderbouwde tegenargumenten.
Een krachtige vraag: wat zou mij van mening veranderen?
Een van de nuttigste manieren om een overtuiging te onderzoeken is jezelf vooraf af te vragen:
“Welk bewijs zou mij van mening kunnen doen veranderen?”
Als je daar een antwoord op kunt geven, weet je beter waarop je overtuiging eigenlijk gebaseerd is.
Wanneer het antwoord is:
“Niets.”
kan het zinvol zijn om te onderzoeken of de overtuiging nog toetsbaar is.
Dat betekent niet dat je bij ieder nieuw argument van mening moet veranderen. Sterke overtuigingen kunnen heel goede redenen hebben.
De vraag is of tegenbewijs in principe een eerlijke kans krijgt.
Zoek het sterkste tegenargument
Een andere oefening is jezelf tijdelijk niet te vragen:
“Waarom heb ik gelijk?”
maar:
“Wat is het beste argument van iemand die het niet met mij eens is?”
Waarom heb ik gelijk?
↓
Bevestiging zoeken
Wat zou aantonen
dat ik me vergis?
↓
Overtuiging testenDaarbij helpt het om, wanneer dat veilig en praktisch mogelijk is, het standpunt van de andere kant uit hun eigen bronnen te bekijken in plaats van uitsluitend te lezen wat tegenstanders daarover zeggen.
Het doel is niet om overal aan te twijfelen.
Het doel is begrijpen waarom je denkt wat je denkt.
Confirmation bias en identiteit
Sommige overtuigingen zijn relatief onpersoonlijk. Of een bepaald merk stofzuiger beter is dan een ander raakt meestal niet aan wie je bent.
Andere overtuigingen kunnen nauw verbonden raken met identiteit, familie, geloof, moraal of een belangrijke gemeenschap.
Nieuwe informatie kan dan méér betekenen dan alleen:
“Misschien had ik ongelijk over een feit.”
Het kan ook voelen als:
“Wat betekent dit voor wie ik ben?”
Dat kan het moeilijker maken om tegenstrijdige informatie rustig te onderzoeken.
Dit onderwerp raakt daarom aan andere psychologische processen zoals cognitieve dissonantie, sociale identiteit en motivated reasoning.
Wat kun je ermee?
Je hoeft confirmation bias niet volledig uit te schakelen. Dat is waarschijnlijk onrealistisch. Je kunt wel manieren ontwikkelen om hem eerder te herkennen.
Wat geloof ik nu precies?
Welk bewijs ondersteunt mijn overtuiging?
Welk bewijs spreekt ertegen?
Heb ik dat tegenbewijs zelf onderzocht?
Gebruik ik voor beide kanten dezelfde maatstaf?
Vertrouw ik deze bron omdat de methode goed is, of omdat ik de conclusie prettig vind?
Welke informatie zou mij daadwerkelijk van mening doen veranderen?
Je kunt ook bewust meerdere betrouwbare perspectieven bekijken. Niet omdat de waarheid altijd precies in het midden ligt, maar omdat je een overtuiging beter kunt beoordelen wanneer je ook begrijpt wat de sterkste argumenten ertegen zijn.
Vragen om over na te denken
Welke overtuiging zou ik het moeilijkst vinden om te herzien?
Welke informatie zoek ik vanzelf op?
Welke informatie vermijd ik — en waarom?
Welke bronnen vertrouw ik en waarop is dat vertrouwen gebaseerd?
Ken ik het sterkste argument van iemand die anders denkt?
Heb ik dat argument uit de oorspronkelijke bron bekeken of vooral via mensen die het ermee oneens zijn?
Merk ik een zwak argument even snel op wanneer het mijn eigen mening ondersteunt?
Zou ik dezelfde bewijsstandaard gebruiken bij een overtuiging waar ik het níét mee eens ben?
Welke feiten zouden mijn conclusie werkelijk veranderen?
En misschien de belangrijkste:
Ben ik bewijs
aan het onderzoeken?
of
ben ik vooral mijn
conclusie aan het verdedigen?Samenvatting
Het bevestigingsvooroordeel is de menselijke neiging om informatie die bij bestaande ideeën past gemakkelijker te zoeken of te interpreteren, terwijl informatie die ermee botst anders of kritischer kan worden beoordeeld. Het verschijnsel is uitgebreid beschreven in psychologisch onderzoek.
Confirmation bias betekent niet dat je overtuiging daardoor automatisch onwaar is. Het betekent evenmin dat alle bronnen even betrouwbaar zijn.
De kernvraag is:
“Gebruik ik dezelfde maatstaf voor bewijs dat mij gelijk geeft als voor bewijs dat mij tegenspreekt?”
Kritisch denken betekent daarom niet alleen kritisch kijken naar de overtuigingen van anderen. Het betekent ook bereid zijn je eigen favoriete verklaring serieus te onderzoeken.
Bronnen en verdieping
Raymond S. Nickerson (1998), Confirmation Bias: A Ubiquitous Phenomenon in Many Guises, Review of General Psychology, 2(2), 175–220. Uitgebreid overzicht van confirmation bias en de verschillende manieren waarop bestaande overtuigingen het zoeken en interpreteren van informatie kunnen beïnvloeden.
Joshua Klayman & Young-Won Ha (1987), Confirmation, Disconfirmation, and Information in Hypothesis Testing, Psychological Review, 94(2), 211–228. Belangrijke nuancering: veel gedrag dat als confirmation bias wordt beschreven kan worden begrepen als een positive test strategy, die soms efficiënt is maar ook tot systematische fouten kan leiden.
Charles G. Lord, Lee Ross & Mark R. Lepper (1979), Biased Assimilation and Attitude Polarization: The Effects of Prior Theories on Subsequently Considered Evidence, Journal of Personality and Social Psychology, 37(11), 2098–2109. Klassiek onderzoek naar de invloed van bestaande opvattingen op de beoordeling van nieuw bewijs.
Jehovah’s Getuigen – Lezen, Inzicht in de Schrift. Officiële publicatie die zegt dat vooroordelen en vooropgezette ideeën bij het lezen van Gods Woord opzijgezet moeten worden.
Jehovah’s Getuigen – officiële uitleg over afvalligheid. Hierin staat dat trouwe Getuigen niet over afvallige ideeën willen lezen of ernaar luisteren. Deze bron wordt gebruikt om de eigen richtlijn van de organisatie feitelijk weer te geven, zonder daar een conclusie voor de lezer aan te verbinden.
