H - Hyperwaakzaamheid

Herkenbare vragen Waarom schrik ik als ik iemand uit mijn vroegere gemeenschap tegenkom? Waarom kijk ik steeds wie mijn foto’s of status kan zien? Waarom kan één onverwacht telefoontje meteen spanning oproepen? Waarom denk ik na een ontmoeting nog uren of dagen: wat gaat er nu gebeuren? Waarom laat ik misschien automatisch de hand van mijn partner los wanneer ik een bekende zie? Kan angst voor sociale gevolgen hetzelfde alarmsysteem activeren als ander gevaar? Is hyperwaakzaamheid een psychische stoornis? Waarom kan mijn verstand weten dat ik vrij ben terwijl mijn lichaam nog op wacht staat? En kan dit minder worden, ook als bepaalde familieproblemen niet volledig verdwijnen? Wat is hyperwaakzaamheid? Hyperwaakzaamheid betekent dat iemand sterker dan normaal alert is op signalen van mogelijk gevaar. Je let voortdurend op je omgeving. Wie komt eraan? Wat betekent die blik? Waarom belt deze persoon? Heeft iemand iets gezien? Gaat er iets gebeuren? Die waakzaamheid kan lichamelijk én mentaal zijn. Je lichaam staat sneller gespannen, terwijl je gedachten voortdurend mogelijke scenario’s proberen vooruit te lopen. Hyperwaakzaamheid is op zichzelf geen aparte psychische diagnose . Het kan voorkomen bij langdurige stress, angst en traumagerelateerde klachten, waaronder posttraumatische stress, maar ook mensen zonder zo’n diagnose kunnen perioden van verhoogde waakzaamheid ervaren. Waakzaamheid is op zichzelf nuttig Alert zijn is niet verkeerd. Wanneer je ’s nachts over een donkere parkeerplaats loopt, is het verstandig om meer op je omgeving te letten. Wanneer je een onveilige situatie hebt meegemaakt, kan je brein proberen daarvan te leren. Ons stresssysteem is juist bedoeld om dreiging snel op te merken. Het probleem ontstaat eerder wanneer het alarmsysteem te vaak, te snel of te lang geactiveerd blijft, ook wanneer er op dat moment geen direct gevaar is. Dan wordt opletten uitputtend. Het gaat niet alleen om lichamelijk gevaar Bij gevaar denken we vaak aan een ongeluk, geweld of lichamelijke dreiging. Maar mensen zijn ook diep afhankelijk van sociale verbondenheid . Het vooruitzicht op afwijzing, vernedering, verlies van familie, verlies van een gemeenschap of verlies van status kan daarom eveneens zeer bedreigend voelen. Dat betekent niet dat sociale afwijzing hetzelfde is als lichamelijk geweld. Het betekent wel dat het menselijk stresssysteem sterk kan reageren op situaties waarin belangrijke relaties op het spel lijken te staan. Het menselijke alarmsysteem Soms wordt gezegd dat het ‘reptielenbrein’ reageert. Dat beeld is populair, maar wetenschappelijk te eenvoudig. Het brein bestaat niet uit drie losse lagen waarbij een primitief reptielenbrein zelfstandig de controle overneemt. Nauwkeuriger is te zeggen dat verschillende hersen- en lichaamssystemen samenwerken bij het herkennen van dreiging en het voorbereiden op actie. Je hartslag kan stijgen. Je spieren kunnen aanspannen. Je aandacht vernauwt zich. Je gaat sneller zoeken naar tekenen die bevestigen dat er iets mis kan gaan. Dat kan al gebeuren voordat je bewust hebt besloten bang te zijn. Een eenvoudig voorbeeld Stel dat je ooit bent gebeten door een hond. Jaren later zie je ineens een grote hond op je afkomen. Je verstand kan weten: ‘Deze hond zit aan de lijn en doet niets.’ Toch kan je lichaam onmiddellijk spanning voelen. Dat betekent niet dat je werkelijk in gevaar bent. Het betekent dat je systeem iets heeft geleerd: hond kan gevaar betekenen. Bij sociale situaties kan iets vergelijkbaars gebeuren. ‘Mijn verstand weet het, maar mijn lichaam reageert’ Dat is een van de verwarrendste aspecten van hyperwaakzaamheid. Iemand kan rationeel denken: ‘Ik hoef niets meer met deze groep.’ ‘Ik ben volwassen.’ ‘Ik mag mijn eigen keuzes maken.’ en tegelijkertijd lichamelijk reageren wanneer hij iemand uit die omgeving ziet. Dat maakt de reactie niet nep. Maar het bewijst evenmin dat er werkelijk gevaar dreigt. Een aangeleerde verwachting kan sneller worden geactiveerd dan een bewuste analyse van de huidige situatie. Wanneer je jarenlang gevolgen hebt proberen te voorkomen Hyperwaakzaamheid kan begrijpelijker worden wanneer iemand langere tijd heeft geleerd dat kleine gebeurtenissen grote gevolgen kúnnen hebben. Je weet bijvoorbeeld dat bepaalde informatie tot gesprekken kan leiden. Dat anderen iets kunnen doorvertellen. Dat familie anders kan reageren wanneer bepaalde keuzes bekend worden. Of dat reputatie invloed heeft op hoe mensen naar je kijken. Dan kan je systeem leren: informatie is belangrijk. zichtbaarheid is belangrijk. wie mij ziet is belangrijk. Op den duur hoef je daar niet meer bewust over na te denken. Je scant automatisch. Hand in hand over de markt Stel dat een inactieve voormalige Jehovah’s Getuige met haar partner over de markt loopt. Ze houdt zijn hand vast. Voor haar is dit een gewone, liefdevolle relatie. Dan ziet ze verderop iemand uit haar vroegere gemeente. Misschien laat ze zonder nadenken zijn hand los. Direct daarna beginnen de gedachten: Heeft hij ons gezien? Weet hij wie mijn partner is? Zal hij iets zeggen? Gaat dit bij ouderlingen terechtkomen? Krijg ik straks een telefoontje? Wat betekent dit voor het contact met mijn ouders? Misschien gebeurt er uiteindelijk helemaal niets. Maar haar lichaam heeft al gereageerd op de mogelijkheid dat er iets kan gebeuren. De ontmoeting is voorbij, de spanning niet Dat is kenmerkend voor verhoogde waakzaamheid. De gebeurtenis duurt misschien tien seconden. De gedachten kunnen uren doorgaan. Waarom keek hij zo? Was dat toeval? Heeft hij zijn telefoon gepakt? Wie kent hij uit mijn familie? Wanneer hoor ik iets? Iemand kan die avond slechter slapen of bij ieder telefoontje opnieuw spanning voelen. De oorspronkelijke ontmoeting is voorbij. Het alarmsysteem staat nog aan. Vooruitlopende angst Hier raakt hyperwaakzaamheid aan anticipatie-angst : angst voor wat misschien gaat gebeuren. Er is nog geen telefoontje. Er staan geen ouderlingen voor de deur. Familie heeft niets gezegd. Toch beleeft iemand mentaal alvast verschillende mogelijke uitkomsten. Dat kan voelen alsof voortdurend vooruitdenken bescherming biedt: ‘Als ik alle scenario’s alvast doorloop, word ik niet verrast.’ Maar het kan ook betekenen dat iemand de stress van een mogelijke gebeurtenis vele malen beleeft voordat duidelijk is of die gebeurtenis überhaupt komt. Veiligheidsgedrag Mensen kunnen vervolgens gedrag ontwikkelen waarmee ze proberen dreiging te verkleinen. Een foto verwijderen. De hand van de partner loslaten. Een andere route nemen. WhatsApp-statussen voor bepaalde contacten verbergen. Een verjaardag niet noemen. Niet naar een bepaalde plaats gaan omdat daar bekenden kunnen zijn. Een onbekend nummer niet opnemen. Dat kan direct opluchting geven: ‘Gelukkig, nu zien ze het niet.’ Maar wanneer dit heel vaak gebeurt, kan het alarmsysteem tegelijkertijd minder gelegenheid krijgen om te leren: ‘Misschien kan ik zichtbaar zijn zonder dat er iets verschrikkelijks gebeurt.’ In de psychologie wordt voor zulke strategieën vaak gesproken over veiligheidsgedrag . Veiligheidsgedrag is niet automatisch verkeerd Ook hier is nuance nodig. Soms bestaat er werkelijk een sociaal risico. Als iemand weet dat bepaalde informatie waarschijnlijk tot familieconflict of een religieuze procedure leidt, kan terughoudendheid een bewuste vorm van zelfbescherming zijn. Niet iedere vermijding hoeft daarom ‘ongezond’ te zijn. De relevante vragen zijn: Hoe werkelijk is het risico? Hoe groot is het? Hoeveel van mijn leven pas ik eraan aan? En hoeveel energie kost mij dat? Hyperwaakzaamheid en zelfcensuur Hyperwaakzaamheid en zelfcensuur kunnen elkaar versterken. Wanneer iemand voortdurend alert is op mogelijke reacties, gaat hij steeds beter controleren wat anderen van hem kunnen zien. Andersom kan het voortdurend moeten verbergen van informatie hem extra gevoelig maken voor de mogelijkheid dat iets alsnog wordt ontdekt. Zo kan een kring ontstaan: Ik ben bang dat iemand iets ziet → ik verberg meer → zichtbaarheid voelt steeds gevaarlijker → ik let nóg beter op wie mij kan zien. Lees ook in A-Z Encyclopedie van de Psychologie: Z - Zelfcensuur - Wat gebeurt er wanneer je delen van jezelf verborgen houdt omdat zichtbaar zijn iets kan kosten? Hyperwaakzaamheid en sociale invloed Je hoeft niet werkelijk gecontroleerd te worden om rekening te houden met de mogelijke blik van anderen. Soms is de verwachting voldoende: ‘Wat zullen zij hiervan vinden?’ Dat is een vorm van sociale invloed. Wanneer mogelijke afkeuring verbonden is aan belangrijke relaties, kan die invloed sterk worden. Je keuze gaat dan niet alleen over: ‘Wat wil ik doen?’ maar ook: ‘Wat gebeurt er wanneer anderen weten wat ik doe?’ Lees ook in A-Z Encyclopedie van de Psychologie: S - Sociale invloed - Hoe beïnvloeden verwachtingen van anderen onze keuzes zonder directe dwang? Een inactieve Jehovah’s Getuige Voor een inactieve persoon kan hyperwaakzaamheid een heel specifieke vorm aannemen. Hij leeft misschien al jarenlang niet meer actief als Jehovah’s Getuige. Toch is hij gedoopt en is hij niet officieel uit de gemeente verwijderd. Daardoor kan onzekerheid ontstaan over wat er gebeurt wanneer bepaalde informatie bekend wordt. De ene inactieve persoon heeft daar nauwelijks last van. Familie weet hoe hij leeft en er gebeurt niets. Een andere denkt voortdurend: ‘Hoeveel weten ze?’ ‘Wat als iemand mij ziet?’ ‘Kan dit een gemeentelijke kwestie worden?’ ‘Wat betekent dat voor mijn familie?’ Dezelfde formele status kan dus heel verschillend worden ervaren. Niet meer binnen, maar ook niet helemaal veilig buiten Dat kan een lastige tussenpositie worden. Je gelooft misschien niet meer zoals vroeger. Je gaat niet meer naar bijeenkomsten. Je hebt een ander leven opgebouwd. Maar ergens blijft het gevoel: ‘Zolang ik niet te zichtbaar ben, blijft alles misschien zoals het is.’ Daardoor kan iemand jarenlang tussen twee werkelijkheden bewegen: vrij genoeg om anders te leven, maar niet vrij genoeg om te vergeten wie er kijkt. En wanneer iemand al verwijderd is? Dan verandert de aard van de waakzaamheid. Een verwijderde persoon hoeft niet meer bang te zijn: ‘Straks word ik verwijderd.’ Dat is al gebeurd. Maar hij kan wel alert blijven op andere sociale bedreigingen: Hoe reageert mijn familie als ik dit plaats? Wordt ieder gesprek weer een gesprek over terugkomen? Kan ik naar deze familiebijeenkomst zonder dat het ongemakkelijk wordt? Wie zal mij begroeten? Wie loopt langs mij heen? De angst vóór verwijdering kan dus verdwijnen terwijl gevoeligheid voor afwijzing en verlies blijft bestaan. Wanneer verlies al werkelijk is geworden Bij een verwijderde persoon kan hyperwaakzaamheid bovendien samengaan met rouw. Een bericht van een broer kan hoop én spanning oproepen. Een familiefeest kan herinneren aan afwezigheid. Een onbekend nummer kan de gedachte oproepen: ‘Is er iets met mijn ouders?’ Het systeem scant dan niet alleen op toekomstige dreiging. Het reageert ook op eerder verlies dat nog steeds betekenis heeft. Ostracisme In de psychologie wordt buitensluiting of sociaal genegeerd worden ostracisme genoemd. Onderzoek naar ostracisme laat zien dat sociale uitsluiting fundamentele behoeften kan raken, waaronder verbondenheid, eigenwaarde, controle en het gevoel ertoe te doen . Dat helpt begrijpen waarom de mogelijkheid van uitsluiting zoveel waakzaamheid kan oproepen. Voor iemand die eerder werkelijk belangrijke relaties heeft verloren, is de angst bovendien niet volledig theoretisch. Hij heeft ervaren: sociale gevolgen kunnen echt zijn. Lees ook in A-Z Encyclopedie van de Psychologie: O - Ostracisme - Wat doet langdurige sociale uitsluiting met een mens? Loyaliteitsconflict Soms ontstaat hyperwaakzaamheid niet alleen uit angst voor straf of afwijzing. Iemand kan ook voortdurend proberen twee belangrijke dingen tegelijk te beschermen: zichzelf en: de relatie met familie. Dan wordt iedere keuze een afweging: Kan ik dit doen zonder mijn ouders pijn te doen? Kan ik dit vertellen zonder onze band te beschadigen? Kan ik mezelf zijn en hen toch behouden? Dat raakt aan een loyaliteitsconflict . Lees ook in A-Z Encyclopedie van de Psychologie: L - Loyaliteitsconflict - Wanneer trouw aan jezelf als verraad aan iemand anders kan voelen. Wanneer je niets meer hoeft te verbergen, maar toch blijft opletten Soms verandert de werkelijkheid voordat het patroon verandert. Iemand verhuist. Familie kent inmiddels zijn levenswijze. De vroegere gemeente speelt praktisch geen rol meer. Toch controleert hij automatisch wie hem ziet. Dat is een belangrijk punt: een reactie die ooit zin had, kan blijven bestaan nadat de omstandigheden veranderd zijn. Het zenuwstelsel leert niet alleen door uitleg. Het leert ook door herhaalde ervaringen waarin blijkt: ‘Ik ben zichtbaar en er gebeurt niets gevaarlijks.’ Een telefoon kan een trigger worden Triggers hoeven niet spectaculair te zijn. Een onbekend telefoonnummer. De deurbel. De naam van een vroegere ouderling op het scherm. Een melding van een familielid. Een auto die voor het huis stopt. Een bekende stem in de supermarkt. Voor iemand anders zijn dat neutrale gebeurtenissen. Voor iemand die ze ooit met spanning heeft verbonden, kan het lichaam onmiddellijk reageren. Waarom daarna piekeren? Hyperwaakzaamheid gaat vaak samen met veel analyseren. Wat bedoelde hij? Waarom zei ze dat? Heeft iemand iets verteld? Het brein probeert onzekerheid op te lossen. Maar sociale situaties zijn zelden volledig voorspelbaar. Daardoor kan het denken geen definitief antwoord vinden en blijft het opnieuw beginnen. Het probleem is dan niet dat iemand ‘te veel nadenkt’ omdat hij zwak is. Zijn systeem probeert veiligheid te creëren in een situatie waarin volledige zekerheid niet bestaat. Wanneer is het hyperwaakzaamheid en wanneer gewone voorzichtigheid? Dat is niet met één scherpe grens te bepalen. Voorzichtigheid past bij een concrete situatie en neemt meestal weer af wanneer de situatie voorbij is. Hyperwaakzaamheid wordt eerder zichtbaar wanneer iemand: bijna voortdurend mogelijke dreiging scant , moeilijk kan ontspannen, neutrale signalen snel als mogelijk gevaar interpreteert, veel scenario’s doorloopt, situaties gaat vermijden of lange tijd gespannen blijft nadat de directe aanleiding voorbij is. Maar ook dan is een professionele beoordeling nodig voordat daar een diagnose aan gekoppeld wordt. Hyperwaakzaamheid is niet hetzelfde als paranoia Die begrippen moeten niet door elkaar worden gebruikt. Bij hyperwaakzaamheid is iemand sterk alert op mogelijke dreiging. Soms bestaat daar een begrijpelijke aanleiding voor, maar de reactie kan groter of langduriger worden dan de huidige situatie vereist. Paranoia gaat meer over hardnekkig wantrouwen of overtuigingen dat anderen kwade bedoelingen hebben, soms ondanks weinig ondersteunend bewijs. Iemand die na een eerdere ervaring denkt: ‘Ik ben bang dat deze persoon iets over mij doorvertelt’ is daarom niet automatisch paranoïde. Context en bewijs doen ertoe. Het is ook niet automatisch trauma Een sterke stressreactie na religieuze ervaringen betekent niet automatisch dat iemand een traumastoornis heeft. PTSS heeft specifieke diagnostische criteria en kan alleen zorgvuldig worden vastgesteld. Het is beter om niet ieder moeilijk gevoel na een religieuze gemeenschap meteen als trauma te benoemen. Wel kunnen mensen na langdurige stress, verlies, conflict of angst reacties ontwikkelen die traumagerelateerde kenmerken hebben. Wanneer klachten ernstig of langdurig zijn, kan professionele beoordeling helpen. Waarom ‘je bent er toch weg?’ niet altijd helpt Een buitenstaander kan denken: ‘Maar niemand kan je meer iets maken. Waarom ben je nog bang?’ Dat kijkt vooral naar de huidige formele situatie. De persoon zelf reageert misschien ook op wat hij jarenlang heeft geleerd of werkelijk heeft meegemaakt. Wanneer geloof, familie, vriendschappen en sociale veiligheid sterk met elkaar verweven waren, betekent: ‘Ik geloof niet meer’ niet automatisch: ‘Mijn lichaam ervaart iedere vroegere sociale situatie nu als volledig veilig.’ Waarom vrienden het soms moeilijk begrijpen Een vriend die nooit in zo’n omgeving heeft geleefd kan zeggen: ‘Dan negeer je die mensen toch gewoon?’ Voor hem is die vroegere kennis misschien één vervelend persoon. Voor de ander vertegenwoordigt hij mogelijk een heel netwerk: ouderlingen, ouders, broers, zussen, oude vrienden en een verleden waarin iedereen elkaar kende. Eén ontmoeting kan daardoor een veel grotere betekenis krijgen dan van buitenaf zichtbaar is. Ook hulpverleners hebben context nodig Een psycholoog hoeft geen ex-Jehovah’s Getuige te zijn om te kunnen helpen. Wel kan context essentieel zijn. Wanneer iemand zegt: ‘Ik raakte helemaal gestrest omdat iemand mij hand in hand met mijn partner zag’ kan de reactie zonder context overdreven lijken. Wanneer daarachter zit: ‘Ik ben bang dat dit via de gemeente uiteindelijk invloed heeft op het contact met mijn familie’ wordt de stressreactie begrijpelijker. Daarom kan het helpen wanneer een hulpverlener kennis heeft van religieus verlies, sociale uitsluiting, familiedynamiek, zelfcensuur en langdurige stressreacties . Kan hyperwaakzaamheid jarenlang blijven? Ja, verhoogde waakzaamheid kan langdurig blijven bestaan. Maar dat betekent niet dat iemand er noodzakelijk levenslang in dezelfde mate last van houdt. Mensen kunnen herstellen. Het alarmsysteem kan nieuwe ervaringen leren. Nieuwe relaties kunnen veiligheid geven. De omstandigheden kunnen veranderen. Professionele behandeling kan helpen wanneer angst hardnekkig is. Sommige triggers blijven misschien gevoelig. Maar: ‘Dit raakt mij soms nog’ is iets anders dan: ‘Dit beheerst nog steeds mijn leven.’ Herstel is niet vergeten Herstel betekent ook niet dat iemand uiteindelijk niets meer voelt wanneer hij zijn familie mist of iets uit het verleden tegenkomt. Sommige pijn heeft een reële oorzaak. Als iemand zijn ouders daadwerkelijk nauwelijks ziet, verdwijnt verdriet niet alleen doordat hij anders leert denken. Het doel hoeft daarom niet te zijn iedere reactie weg te krijgen. Het kan ook zijn: beter herkennen wat er gebeurt, sneller herstellen van spanning en meer vrijheid ervaren in het huidige leven. Het verschil tussen toen en nu leren herkennen Een nuttige vraag kan zijn: ‘Wat gebeurt er nú werkelijk?’ Niet: ‘Wat zou theoretisch allemaal kunnen gebeuren?’ maar: ‘Welke informatie heb ik vandaag?’ Bijvoorbeeld: Ik zag iemand uit mijn vroegere gemeente. Dat is een feit. Hij gaat zeker de ouderlingen bellen en daardoor verlies ik mijn familie. Dat is een mogelijke voorspelling. Het onderscheid betekent niet dat de voorspelling onmogelijk is. Het voorkomt wel dat mogelijkheid onmiddellijk als zekerheid wordt beleefd . Wat helpt op het moment zelf? Wanneer iemand merkt dat zijn systeem sterk reageert, kunnen eenvoudige technieken helpen om terug te keren naar het huidige moment. Langzamer ademen. Voeten bewust op de grond voelen. Om je heen kijken en benoemen waar je werkelijk bent. Je afvragen: ‘Wat weet ik nu zeker?’ ‘Wat voorspel ik?’ ‘Moet ik hier vandaag iets mee doen?’ Dat zijn geen wondermiddelen. Ze kunnen wel helpen het verschil te voelen tussen een alarmsignaal en een bewezen dreiging. Niet ieder telefoontje hoeft vandaag opgelost Bij hyperwaakzaamheid ontstaat vaak de impuls onmiddellijk iets te doen. Controleren. Iemand bellen. Berichten nalezen. Sociale media nakijken. Vragen wie met wie gesproken heeft. Soms kan het helpen even te wachten wanneer er geen directe noodzaak is. Niet om gevoelens weg te drukken, maar om te voorkomen dat iedere alarmreactie automatisch bepaalt wat je doet. Nieuwe ervaringen kunnen belangrijk zijn Stel dat je tien keer een bekende tegenkomt terwijl je met je partner bent. De eerste keer ben je dagen gespannen. De tweede keer een avond. Later merk je: ‘Ik voel spanning, maar ik hoef niet meer automatisch zijn hand los te laten.’ Dat zijn nieuwe ervaringen. Niet: ‘Er kan nooit iets gebeuren.’ Maar: ‘Ik kan deze spanning voelen en toch mijn eigen gedrag kiezen.’ Dat is een belangrijk verschil. Je hoeft jezelf niet expres bloot te stellen aan risico Herstel betekent niet dat je bewust situaties moet opzoeken die werkelijk schadelijke gevolgen kunnen hebben. Wanneer familiecontact kwetsbaar is, kan iemand goede redenen hebben voorzichtig te zijn. Vrijheid betekent ook dat je grenzen mag kiezen. De vraag is niet: ‘Durf ik alles?’ maar: ‘Maak ik deze keuze bewust, of neemt angst automatisch de beslissing van mij over?’ Een sociaal vangnet kan het alarmsysteem helpen Wanneer één groep vrijwel je volledige sociale wereld vormt, kan verlies enorm bedreigend voelen. Nieuwe veilige relaties kunnen daarom meer betekenen dan alleen gezelligheid. Een partner. Nieuwe vrienden. Lotgenoten. Familieleden bij wie openheid mogelijk is. Collega’s. Een vereniging. Hoe meer plekken iemand heeft waar hij welkom is, hoe minder één sociale dreiging zijn hele gevoel van veiligheid hoeft te bepalen. Wanneer professionele hulp zinvol is Het kan verstandig zijn met een huisarts of psycholoog te praten wanneer waakzaamheid langdurig leidt tot bijvoorbeeld slaapproblemen, paniek, voortdurende spanning, sterke vermijding, concentratieproblemen, somberheid of grote beperkingen in relaties en dagelijks leven . Een professional kan samen onderzoeken of er sprake is van een angstprobleem, traumagerelateerde klachten of iets anders. Professionele hulp hoeft niet als doel te hebben iemand te vertellen wat hij van zijn religieuze verleden moet vinden. Het doel kan eenvoudig zijn: meer rust, meer keuzevrijheid en minder leven vanuit alarm. Om zelf over na te denken In welke situaties merk ik dat ik extra alert word? Waar ben ik op dat moment precies bang voor? Is het gevaar lichamelijk, sociaal, relationeel of religieus? Wat weet ik werkelijk en wat voorspel ik? Welke ervaringen uit het verleden maken deze situatie extra beladen? Controleer ik vaak wie mij ziet of wat mensen over mij weten? Pas ik mijn gedrag aan wanneer ik iemand uit mijn vroegere omgeving zie? Hoe lang blijft de spanning nadat de situatie voorbij is? Welke veiligheidsgedragingen gebruik ik? Beschermen die mij tegen een reëel risico of houden ze mijn angst soms ook in stand? Kan ik onderscheid maken tussen ‘dit zou kunnen gebeuren’ en ‘dit gaat gebeuren’? Bij wie voel ik mij volledig veilig en zichtbaar? Welke delen van mijn huidige leven voelen werkelijk vrij? Welke situaties bepalen nog steeds veel van mijn gedrag? Wat zou voor mij herstel betekenen: nooit meer iets voelen, of niet meer door de spanning bestuurd worden? Tot slot Hyperwaakzaamheid is meer dan ‘veel nadenken’. Het is een toestand waarin iemand voortdurend probeert mogelijke dreiging vroeg te herkennen. Dat kan ooit nuttig zijn geweest. Wanneer informatie, gedrag of zichtbaarheid werkelijk grote sociale gevolgen konden hebben, was opletten misschien een manier om jezelf en belangrijke relaties te beschermen. Maar een systeem dat lang op wacht heeft gestaan, schakelt niet altijd automatisch uit wanneer omstandigheden veranderen. Daardoor kan iemand rationeel weten: ‘Ik mag mijn eigen leven leiden.’ terwijl zijn lichaam nog reageert: ‘Pas op.’ Voor een inactieve voormalige Jehovah’s Getuige kan dat betekenen dat één ontmoeting opnieuw de angst oproept voor ouderlingen of verlies van familiecontact. Voor iemand die al verwijderd is kan de dreiging anders zijn: niet meer bang zijn om verwijderd te worden, maar gevoelig blijven voor afwijzing, afstand en het verlies dat al heeft plaatsgevonden. Niet iedereen ervaart dit. En wie het wel ervaart, hoeft er niet noodzakelijk levenslang in vast te blijven. Herstel kan betekenen dat dezelfde situatie nog even spanning oproept, maar dat je steeds beter kunt zeggen: ‘Ik merk dat mijn alarmsysteem aanslaat. Nu kijk ik opnieuw wat er werkelijk gebeurt en bepaal ík wat ik doe.’ Misschien zit vrijheid uiteindelijk niet in het nooit meer voelen van angst. Misschien zit vrijheid hierin: ‘Mijn lichaam mag mij waarschuwen — maar hoeft niet meer automatisch mijn leven voor mij te bepalen.’ Bronnen American Psychiatric Association - DSM-5-TR - informatie over verhoogde waakzaamheid bij traumagerelateerde stoornissen National Institute of Mental Health - informatie over posttraumatische stress en verhoogde arousal en reactiviteit American Psychological Association - informatie over stress, angst, trauma en het menselijke dreigingssysteem Joseph LeDoux - onderzoek naar dreigingsverwerking en angst Stephen W. Porges - onderzoek naar autonome regulatie en sociale veiligheid Kipling D. Williams - onderzoek naar ostracisme en bedreiging van fundamentele sociale behoeften Roy F. Baumeister & Mark R. Leary - The Need to Belong Zie ook in A-Z Encyclopedie van de Psychologie L - Loyaliteitsconflict - Wat gebeurt er wanneer trouw aan jezelf als verraad aan iemand anders voelt? O - Ostracisme - Wat doet langdurige sociale uitsluiting met een mens? S - Sociale invloed - Hoe beïnvloeden verwachtingen van anderen onze keuzes zonder directe dwang? Z - Zelfcensuur - Wat gebeurt er wanneer je delen van jezelf verborgen houdt omdat zichtbaar zijn iets kan kosten? Lees ook op ExJW.World I - Inactief versus verwijderd - Hoe kan religieuze status invloed houden op familie, vrijheid en gevoel van veiligheid? V - Verwijdering - Wat kunnen verwijdering en verlies van gemeenschap sociaal en psychologisch betekenen? V - Vrije wil - Hoe vrij voelt een keuze wanneer verschillende uitkomsten grote sociale gevolgen kunnen hebben? W - Werelds - Wat doet de tegenstelling tussen ‘de waarheid’ en ‘de wereld’ met denken en geweten?