C - Cognitieve dissonantie

Herkenbare vragen Waarom voel ik spanning wanneer informatie niet past bij wat ik altijd heb geloofd? Waarom wil ik een bron soms meteen afwijzen voordat ik hem goed heb onderzocht? Waarom kan twijfel schuldgevoel of angst oproepen? Waarom zoek ik gemakkelijker informatie die bevestigt wat ik al geloof? Kan cognitieve dissonantie ook voorkomen bij ex-Jehovah’s Getuigen? Hoe kan ik onderzoeken wat waar is zonder dat angst of mijn bestaande overtuiging voor mij beslist? Wat is cognitieve dissonantie? Cognitieve dissonantie is een begrip uit de sociale psychologie dat vooral bekend werd door de Amerikaanse psycholoog Leon Festinger en zijn boek A Theory of Cognitive Dissonance uit 1957. Het beschrijft de psychologische spanning die kan ontstaan wanneer overtuigingen, kennis, waarden of gedrag niet goed met elkaar overeenkomen. Stel bijvoorbeeld dat iemand sterk gelooft: “Mijn religieuze organisatie wordt door God geleid.” Vervolgens ontdekt die persoon informatie waarvan hij denkt: “Dit lijkt niet te kloppen met wat mij altijd is geleerd.” Die twee gedachten kunnen naast elkaar moeilijk voelen. Dat betekent niet automatisch dat de nieuwe informatie juist is. En het betekent ook niet automatisch dat de oorspronkelijke overtuiging verkeerd is. Het betekent alleen dat er iets met elkaar botst. En die spanning willen mensen vaak verminderen. Hoe werkt cognitieve dissonantie? Mensen hebben doorgaans behoefte aan een zekere samenhang tussen wat ze geloven, weten en doen . Wanneer die samenhang wordt verstoord, kunnen we op verschillende manieren reageren. 1. De nieuwe informatie afwijzen Bijvoorbeeld: “Die bron is niet betrouwbaar.” Of: “Die persoon heeft een verborgen agenda.” Dat kan overigens een volkomen juiste conclusie zijn. Sommige bronnen zijn onbetrouwbaar. Het wordt pas interessant wanneer we ons afvragen: Heb ik de bron werkelijk onderzocht, of wijs ik hem vooral af omdat de informatie ongemakkelijk voelt? 2. Onze bestaande overtuiging aanpassen Iemand kan na onderzoek concluderen: “Ik dacht altijd dat dit zo was, maar blijkbaar ligt het anders.” Dat hoeft niet te betekenen dat iemand zijn hele wereldbeeld opgeeft. Een overtuiging kan ook gedeeltelijk worden aangepast. 3. De tegenstelling kleiner maken Bijvoorbeeld: “Misschien klopt dit specifieke punt niet, maar daardoor hoeft niet alles verkeerd te zijn.” Ook dat hoeft geen onredelijke reactie te zijn. Niet iedere fout is even belangrijk. De relevante vraag blijft: Hoe belangrijk is deze tegenstrijdigheid werkelijk? Cognitieve dissonantie betekent niet dat iemand dom is Dit is belangrijk. Cognitieve dissonantie is geen teken van een lage intelligentie. Het is ook geen psychische stoornis. Het is een algemeen menselijk psychologisch verschijnsel . Een hoogopgeleide wetenschapper kan ermee te maken krijgen. Een arts. Een politicus. Een atheïst. Een christen. Een Jehovah’s Getuige. En ook een voormalige Jehovah’s Getuige. Niemand staat erbuiten. Juist daarom is het nuttig om het mechanisme bij onszelf te leren herkennen, in plaats van het alleen bij anderen te zoeken. Cognitieve dissonantie en religie Religieuze overtuigingen kunnen heel diep verbonden zijn met iemands identiteit. Geloof kan invloed hebben op: familie; vrienden; partnerkeuze; opvoeding; moraliteit; toekomstverwachtingen; dagelijkse routines; de betekenis van leven en dood; de manier waarop iemand zichzelf ziet. Wanneer nieuwe informatie slechts botst met een klein feitje, hoeft dat weinig te doen. Maar wanneer informatie raakt aan een overtuiging waarop een groot deel van je leven is gebouwd, kan de spanning veel sterker zijn. De vraag is dan niet alleen: “Klopt deze informatie?” Er kunnen onbewust veel grotere vragen meekomen: “Wat betekent dit voor mijn geloof?” “Wat gebeurt er met mijn familie?” “Wat zullen mijn vrienden denken?” “Wat als ik Jehovah teleurstel?” “Wat als ik verkeerd kies?” “Wat als ik alles verlies?” Dat kan onafhankelijk onderzoek emotioneel veel ingewikkelder maken. Cognitieve dissonantie bij Jehovah’s Getuigen Ook Jehovah’s Getuigen zijn gewone mensen en kunnen dus cognitieve dissonantie ervaren. Stel bijvoorbeeld dat iemand jarenlang overtuigd is van een bepaalde Bijbeluitleg. Vervolgens ontdekt hij historische informatie die volgens hem moeilijk met die uitleg te verenigen is. Of hij leest een oudere publicatie die anders spreekt dan een huidige publicatie. Of hij heeft vragen over een beleidsbeslissing. Of hij ontdekt informatie over de geschiedenis van de organisatie die hij niet kende. Er kan dan spanning ontstaan tussen: “Dit is de waarheid.” en: “Maar hoe moet ik deze informatie dan begrijpen?” Daaruit volgt niet dat de kritische informatie automatisch klopt. Het psychologisch interessante gedeelte is wat er daarna gebeurt . Onderzoekt iemand beide kanten? Controleert hij de oorspronkelijke bron? Zoekt hij alleen verklaringen die zijn bestaande overtuiging bevestigen? Of accepteert hij juist te gemakkelijk kritische informatie omdat hij inmiddels teleurgesteld is? Dat laatste is minstens zo belangrijk. Twijfel kan extra beladen voelen Voor iemand die zijn religieuze overtuiging sterk met trouw aan God verbindt, kan twijfel meer zijn dan een intellectuele vraag. Twijfel kan voelen als: “Misschien doe ik iets verkeerd.” Of zelfs: “Wat als mijn onderzoek betekent dat ik Jehovah ontrouw ben?” Daardoor kunnen twee processen tegelijkertijd plaatsvinden. Je wilt weten wat waar is. Maar je wilt ook niet verliezen wat voor jou waardevol, veilig en vertrouwd is. Dat maakt twijfel soms zo vermoeiend. Het gaat dan niet alleen om informatie. Het gaat om identiteit, relaties, veiligheid en betekenis. Cognitieve dissonantie tijdens het verlaten van Jehovah’s Getuigen Sommige voormalige Jehovah’s Getuigen beschrijven hun geloofsverandering als een langdurig proces. Niet één artikel of één ontdekking veranderde alles. Er kwamen vragen. Een eerste vraag werd misschien opgelost. Later kwam een andere. Sommige informatie werd aanvankelijk afgewezen of verklaard. Andere informatie bleef knagen. Op een gegeven moment kan iemand het gevoel krijgen dat zijn bestaande overtuiging niet meer voldoende verklaart wat hij heeft ontdekt. Voor sommige mensen duurt zo'n proces maanden. Voor anderen jaren. En sommige Jehovah’s Getuigen onderzoeken moeilijke onderwerpen en besluiten uiteindelijk juist wel te blijven geloven. Er bestaat dus geen universeel verloop. Waarom kunnen zulke veranderingen zoveel emoties oproepen? Wanneer een overtuiging alleen een mening betreft, kan veranderen relatief gemakkelijk zijn. Maar stel dat een overtuiging verbonden is met: je ouders, je partner, je kinderen, je vrienden, je toekomstbeeld, God, de hoop op eeuwig leven, en misschien tientallen jaren van je leven. Dan kan een verandering veel grotere gevolgen hebben. Mensen kunnen tijdens zo'n proces bijvoorbeeld angst, verdriet, verwarring, schuldgevoel, schaamte of opluchting ervaren. Dat betekent niet automatisch dat iemand de juiste of verkeerde beslissing heeft genomen. Een emotie vertelt ons dat iets belangrijk voor ons is. Ze bewijst niet automatisch welke overtuiging waar is. Na het vertrek kunnen oude gedachten blijven terugkomen Het verlaten van een religieuze gemeenschap betekent niet noodzakelijk dat alle aangeleerde gedachten onmiddellijk verdwijnen. Sommige voormalige Jehovah’s Getuigen beschrijven bijvoorbeeld dat ze nog lange tijd spanning ervaren rond zaken die vroeger religieus belangrijk waren. Gedachten kunnen opkomen zoals: “Wat als Armageddon toch komt?” “Wat als ik Jehovah heb verlaten?” “Misschien gebeurt dit slechte met mij omdat ik ben weggegaan.” Ook bepaalde gebruiken kunnen aanvankelijk vreemd of ongemakkelijk voelen, bijvoorbeeld verjaardagen of feestdagen. Dat hoeft niet voor iedere ex-JG zo te zijn. En het betekent ook niet dat iedere dergelijke ervaring cognitieve dissonantie is. Maar langdurig aangeleerde associaties kunnen blijven bestaan nadat iemand zijn bewuste overtuigingen heeft veranderd. Cognitieve dissonantie werkt óók bij ex-getuigen Dit is misschien wel het belangrijkste gedeelte van dit artikel. Stel dat iemand Jehovah’s Getuigen heeft verlaten en inmiddels overtuigd is: “De organisatie heeft overal ongelijk in.” Vervolgens ontdekt hij dat een bepaalde bewering van Jehovah’s Getuigen wél correct was. Ook dan kan cognitieve dissonantie ontstaan. Een ex-JG kan kritische informatie over de organisatie gemakkelijker geloven omdat die aansluit bij zijn huidige overtuiging. Hij kan een negatief verhaal delen zonder eerst de oorspronkelijke bron te controleren. Of informatie van JW.org onmiddellijk afwijzen uitsluitend omdat ze van JW.org afkomstig is. Dat is precies hetzelfde menselijke probleem. Daarom is cognitieve dissonantie geen instrument waarmee ex-JG’s kunnen zeggen: “Zie je wel? Jehovah’s Getuigen zijn geïndoctrineerd.” En het is evenmin een instrument waarmee een JG kan zeggen: “Zie je wel? Ex-JG’s willen gewoon niet naar de waarheid luisteren.” Het mechanisme bepaalt niet wie gelijk heeft . Het helpt verklaren waarom mensen moeite kunnen hebben met informatie die hun bestaande overtuigingen bedreigt. Pas daarom dezelfde maatstaf toe Een eenvoudige manier om jezelf te controleren is dezelfde vragen te stellen bij informatie waarmee je het eens én oneens bent. Bijvoorbeeld: Wat wordt er precies beweerd? Wat is de oorspronkelijke bron? Kan ik die zelf bekijken? Wordt de bron in de juiste context weergegeven? Welke argumenten bestaan er tegen deze conclusie? Zou ik dezelfde bewijslast eisen wanneer deze informatie mijn overtuiging juist bevestigde? Die laatste vraag kan confronterend zijn. Maar hij is ontzettend nuttig. Let op confirmation bias Cognitieve dissonantie wordt soms verward met confirmation bias — bevestigingsvooroordeel. De begrippen zijn verwant, maar niet hetzelfde. Bij confirmation bias hebben mensen de neiging informatie gemakkelijker op te merken, te zoeken of te waarderen wanneer die aansluit bij wat ze al geloven. Cognitieve dissonantie gaat over de spanning die kan ontstaan wanneer overtuigingen, informatie of gedrag met elkaar botsen. Ze kunnen elkaar wel versterken. Wanneer tegenstrijdige informatie ongemakkelijk voelt, kan het aantrekkelijk worden vooral informatie te zoeken die je bestaande overtuiging bevestigt. Hoe kun je ermee omgaan? Het doel hoeft niet te zijn om iedere ongemakkelijke gedachte onmiddellijk op te lossen. Soms kun je gewoon zeggen: “Ik weet het nog niet.” Dat is een geldig antwoord. Je kunt informatie opschrijven. De oorspronkelijke bron bekijken. Een tegenargument lezen. Een onderwerp even laten rusten. Later opnieuw kijken. En vooral: Neem geen grote levensbeslissing uitsluitend omdat je zo snel mogelijk van een ongemakkelijk gevoel af wilt. Een beslissing over geloof, relaties of je toekomst verdient tijd. Wat als je hoofd ondertussen helemaal vol zit? Cognitieve dissonantie kan extra moeilijk voelen wanneer je daarnaast moe, gespannen of overprikkeld bent. Wanneer je tegelijkertijd moet werken, voor kinderen zorgt, afspraken hebt, religieuze verplichtingen uitvoert, informatie onderzoekt en misschien bang bent voor de gevolgen van je vragen, kan helder nadenken moeilijker worden. Dat raakt aan een ander psychologisch begrip: cognitieve belasting. Ons werkgeheugen kan maar een beperkte hoeveelheid informatie tegelijkertijd verwerken. Soms is daarom niet méér onderzoek nodig, maar eerst: rust, slaap, afstand en mentale ruimte. Vragen om over na te denken Welke informatie roept bij mij onmiddellijk weerstand op? Waarom? Heb ik de oorspronkelijke bron zelf onderzocht? Ben ik even kritisch op informatie die mijn overtuiging bevestigt? Welke overtuiging zou ik het moeilijkst vinden om te veranderen? Wat zou ik verliezen wanneer die overtuiging niet klopt? Kan dat verlies invloed hebben op hoe ik bewijs beoordeel? Kan ik accepteren dat ik iets voorlopig niet weet? En misschien de belangrijkste: Wil ik ontdekken wat waar is — ook wanneer het antwoord anders blijkt te zijn dan ik hoop? Samenvatting Cognitieve dissonantie is de psychologische spanning die kan ontstaan wanneer overtuigingen, informatie, waarden of gedrag met elkaar botsen. Het is geen bewijs dat iemand dom, zwak of geïndoctrineerd is. En het komt niet alleen voor bij Jehovah’s Getuigen. Het hoort bij mens-zijn. Een actieve Jehovah’s Getuige kan informatie afwijzen omdat die zijn geloof bedreigt. Een ex-JG kan informatie afwijzen omdat die zijn nieuwe wereldbeeld bedreigt. Daarom is de belangrijkste les misschien niet: “Kijk eens hoe cognitieve dissonantie bij die ander werkt.” maar: “Kan ik herkennen wanneer het bij mijzelf gebeurt?” Daar begint kritisch denken. Verder lezen Leon Festinger — A Theory of Cognitive Dissonance (1957). Dit is het klassieke werk waarin Festinger de theorie systematisch uiteenzette. Carol Tavris & Elliot Aronson — Mistakes Were Made (But Not by Me) . Een toegankelijk boek over zelfrechtvaardiging, dissonantie en waarom mensen moeite kunnen hebben hun eigen fouten te erkennen. Voor je website zou ik daarnaast intern verwijzen naar Cognitieve belasting , Confirmation bias/bevestigingsvooroordeel , Groepsdruk en je artikel over schuldgevoel . Zo kan iemand vanuit één herkenbaar psychologisch mechanisme verder lezen zonder dat dit ene artikel eindeloos lang wordt.